تحول در آداب کتابت و ترسل

تحول در آداب کتابت و ترسل تألیف عمادالدین شیخ‌الحکمایی، محیا شعیبی عمرانی، تفاوت این کتاب با آثاری از این قبیل در آن است که محدود به بررسی آداب ترسل در یک دورۀ خاص یا یک اثر خاص نیست و کل منشآت تولیدشده در زبان فارسی را مطمح نظر قرار داده و از طرف دیگر آداب ترسل را از دستورالعمل‌های نامه‌نگاری استخراج کرده است.

گزارش کتاب:

هنر نوشتن، مهم‌ترین دستاورد بشر و به واقع به‌ وجودآورندۀ تمدن‌های بشری است. چند دستاورد مهمی در گذر زمان تابع اصول، معیارها و فروع و جزئیات بسیاری شده که خود متأثر از نگرش و دانش انسان در هر دوره و حوزۀ جغرافیایی بوده است. مکاتبات و اسناد برخلاف آثار تألیفی، مخاطب و گیرندۀ خاص انسانی دارد؛ پس حالات، روحیات و باورها و جایگاه افراد در نوشتن باید در نظر گرفته شود؛ از این‌رو انشاء و کتابت دانشی بلندپایه شد و به تبع آن دبیران و منشیان نمونه‌های موفق مکتوبات را گرد آوردند، در باب انواع مکتوبات نوشتند و آداب و رسوم و سنت‌ها را یادآوری و سفارش کردند.

بر این اساس کاتب و دبیر جایگاهی والا در نظام دیوانی هر تمدن داشت. رسیدن به جایگاه یک دبیر، مستلزم طی مراحل مختلف آموزش‌های عمیق و گسترده بود. دستورالعمل‌ها، آداب و سنت‌های این فن، نسل‌به‌نسل و سینه‌به‌سینه منتقل می‌شد. با برآمدن تمدن اسلامی بسیاری از این آداب به عربی ترجمه و با بالندگی زبان فارسی دوباره به این زبان برگردانده شد.

گردآوری مکتوبات و نوشتن دربارۀ انشا و کتابت، گاه به عنوان بخشی از مباحث دیوان (علم استیفا) و گاه به عنوان بخشی از فقه (علم شروط) و زمانی تنها به عنوان نمونه‌های ارجمند نظم و نثر ادبی مورد توجه بسیاری از دبیران و ادیبان و محضرداران بوده است. فهرست بلندبالایی از این دست از کتب در منابع نقل شده و بسیاری از آنها نیز به دست ما رسیده است؛ نام‌ هایی چون رسائل، مکتوبات، منشآت، ترسل، شروط و وثایق، دستور، آیین و آداب کتابت، تنها برخی از عناوین و تألیفات این حوزه است.