داستان جم - بررسی فرگرد دوم وندیداد

فرگرد دوم وندیداد، مفصل‌ترین روایت اوستایی دربارۀ جم، شهریار شکوهمند اساطیری ایران است و به لحاظ و مضمون و محتوای خود، از دیرباز بین اهل تحقیق با عنوان «داستان جم» معروف شده است؛ انتخاب این عنوان برای این کتاب نیز درواقع ناظر به همین اصل است.

وندیداد را مترجمان پهلوی اوستا در دورۀ ساسانیان به فارسی میانه ترجمه کرده و تفسیری بر آن نوشته‌اند. مقایسۀ متن اوستایی و ترجمۀ پهلوی فرگردهای مختلف وندیداد نشان می‌دهد که مترجمان پهلوی نظر به آشنایی با مطالب کتاب، دریافت نسبتاً صحیحی از متن اوستایی داشته‌اند؛ از این‌رو این ترجمه بر خلاف ترجمۀ پهلوی دیگر بخش‌های اوستا، در موارد متعددی می‌تواند راهگشای پژوهشگران در بررسی متن اوستایی وندیداد باشد.

فرگرد دوم وندیداد روایت مفصلی از دوران طلایی فرمانروایی جم، شهریار پرشکوه اساطیری ایران است که از لحاظ ساختار و شکل روایت، می‌توان آن را متشکل از دو بخش به شمار آورد.

این دو بخش احتمالاً در اصل دو روایت مستقلی بوده‌اند که بعدها به دنبال تحول تدریجی اسطوره با هم تلفیق یافته و روایت واحدی را به وجود آورده‌اند. مطابق گزارشی که در بخش اول داستان (بندهای 1 ـ 19) آمده است، جم نخستین کس از مردمان بود که به هم‌پرسگی و هم‌سخنی با اهورا مزدا نایل آمد. در این گفتگو اهورا مزدا نخست دین مزدیسنی را بر جم عرضه داشت و از او خواست تا حافظ دین باشد و در گسترش و رواج آن بکوشد. اما جم این رسالت را نپذیرفت؛ پس آفریدگار مراقبت و نگهداری از موجودات گیتی را بر او تکلیف کرد و جم پذیرفت تا افزایش و گسترش گیتی را بر عهده بگیرد و پاسبان و پاسدار جهان و جهانیان باشد؛ چنان‌که در شهریاری او باد سرد و گرم، بیماری و مرگ نباشد. آن‌گاه اهورا مزدا دو ابزار شگفت و جادویی در اختیار او قرار داد. جم به یاری این دو ابزار هر سیصدسال یک بار زمین را که به خاطر نبود مرگ، پر از چارپایان خرد و ستوران و مردمان می‌شد و موجودات جایی بر آن نمی‌یافتند، در سه نوبت، بار اول یک‌سوم، دیگربار دوسوم و سرانجام سه‌سوم، بزرگ‌تر و فراخ‌تر از پیش کرد تا باشندگان در آن آرام گیرند.