مغز ایدئولوژیک

معرفی کتاب مغز ایدئولوژیک، علم بنیادین تفکر منعطف اثر لئور زمیگرود

کتاب مغز ایدئولوژیک، علم بنیادین تفکر منعطف: «آنچه باور داریم در زیست‌شناسی ما بازتاب می‌یابد.» مغز عضوی شگفت‌انگیز است، اما همان‌قدر نیز می‌تواند خطرناک باشد. نویسندۀ کتاب که خود یک روان‌شناس است در آزمایشگاه خودش، با آزمایش بر روی مغز و کارکردهای آن می‌فهمد که اگر درون موضوعی یا در نظامی فکری غوطه‌ور شویم، مغزمان به بدنمان دستوری برای پیروی از آن می‌دهد. مثلاً غوطه‌ور شدن در نظام‌های جزم‌اندیش از بدنمان جسمی انعطاف‌ناپذیر می‌سازد. هر ایدئولوژی می‌تواند بدنمان را نیز تسخیر کند. پس این مغز باشکوه، خطاپذیر و پیچیدۀ انسان است که زندگی‌مان را می‌سازد و چیزی که می‌شویم را تحت کنترل خود دارد. کتاب مغز ایدئولوژیک، علم بنادین تفکر منعطف – همان‌طور که از عنوان کامل پیداست – قرار است دربارۀ همین تئوری برایمان حرف بزند: دربارۀ ایدئولوژی‌هایی که می‌تواند مثلاً از ما یک نژادپرست بسازد. کتاب کاردکرد کلی مغز را نیز بررسی می‌کند اما تمرکزش بر روی انطعاف‌پذیری مغز و رابطۀ ما با آن است.

دربارۀ کتاب مغز ایدئولوژیک

نویسندۀ کتاب مغز ایدئولوژی با انجام یک آزمایش که گروه‌های مختلف سنی، از کودکان تا سالخوردگان و بازنشستگان را شامل می‌شد، و در طیف‌های مختلف فکری، از راست‌گرایان افراطی تا دانشجویان روشنفکر یا نوجوانان، با روش‌های بسیار نوین که در این آزمایش می‌توانست از اسکن مغزها و علم ژنتیک نیز پیروی کند، متوجه شد که هرچه مغز در محیط‌های ایدئولوژیک و با تفکرات ایدئولوژیک رشد کرده باشد، انعطاف‌پذیری کمتری دارد و چنین مغزی ارزش مطالعه دارد. او در کتاب خود اشاره می‌کند که چنین نظام‌هایی تا چه عمقی از معماری بدن انسان را در بر می‌گیرند، چه بر سر بدنمان می‌آورند و چگونه اخلاقیات ما را به سمت سخت‌گیری‌های مفرط پیش می‌برند. کتاب مغز ایدئولوژیک درست است که دربارۀ ایده‌ای علمی است و اشارات فراوانی به نظریات فلسفی، سیاسی و روان‌کاوی مثلاً در آرای آرنت، دکارت، سانتاگ، مارکس و فروید دارد اما زبانی بسیار ساده دارد و کتابی کاربردی برای آگاهی رسانی به تمام اقشار جامعه است.

این کتاب با گذاشتن آزمایش‌ها و تمریناتی درون فصل‌ها و مباحثش باعث می‌شود حس کنجکاوی ما نسبت به تفکرات و عملکرد خودمان برانگیخته شود یا اینکه نقطۀ شروعی برای تغییرات در آموزش‌ها و شیوۀ تفکرمان باشد. این کتاب می‌خواهد ما بر این آگاه باشیم که ایدئولوژی چگونه تسخیرمان می‌کند. حتی نسبت به احساسات و عواطفمان و محبت‌ کردنمان نیز این ایدئولوژی‌ها و مغز است که برنامه‌ریزی می‌کند. اهمیت انعطاف‌پذیری، کشف الگوهای جدید در آگاهی، تأثیرات فکر و ذهن و انعطاف‌پذیری و بی‌انعطاف بودن را مورد کاوش و حفاری قرار می‌دهد. آزمایش‌های کتاب نیز بسیار ساده و عملی‌اند. می‌توان بارها به آن‌ها رجوع کرد و نسبت به پیچیدگی تفکرات آگاه شد. این یک جور سبک مدرن شناختی است که در کتاب مغز ایدئولوژیک بررسی شده. مترجم کتاب در مقدمه آورده است که هدف از ترجمه دعوتی بود به کنجکاوی دربارۀ اندیشیدن دربارۀ خودمان و نه دربارۀ دیگران، چراکه ما نیاز به تفکر انتقادی داریم و هیچ ایدئولوژی‌ای مهم‌تر از سلامت و انعطاف‌پذیری مغز نیست. این کتاب در واقع یک جور زنگ خطر و یادآوری نسبت به شیوۀ فکر کردنمان است.

خلاصه کتاب مغز ایدئولوژیک

امر سیاسی بی‌رحمانه به درون امر شخصی نفوذ می‌کند. روان‌شناسان و روان‌کاوان بعد از آزمایش روی یهودیان، بعد از جنگ جهانی دوم و در زمان حکومت هیتلر، متوجه این مسئله شدند. آن‌ها با یهودیان مصاحبه می‌کردند و متوجه می‌شدند چطور ایدئولوژی‌های تلقین‌شده به آنان که از دل یک امر سیاسی بیرون آمده بودند باعث شده بودند که این یهودیان به کلی انعطاف‌پذیری ذهن خود را از دست بدهند. سرفصل‌های کتاب مغز ایدئولوژیک با این آزمایش‌ها و نتایجش شروع می‌شود و اینکه چطور یک ایدئولوژی می‌تواند انسان را به تسخیر خودش درآورد. بعد دربارۀ اساطیر حرف می‌زند و نمونه‌های کهن‌الگویی این امر را نیز بررسی می‌کند. این کتاب به اهمیت این مسئله در شروع زندگی نیز می‌پردازد و دربارۀ شست‌و‌شوی مغز نوزادان نیز پژوهش‌هایش را مطرح می‌کند. ذهن جزم‌اندیش و انعطاف‌پذیر را با هم مقایسه می‌کند و به آزادی تفکر و بدن می‌رسد. کتاب می‌گوید چگونه می‌شود که بیش از آنکه ما صاحب یک باور باشیم او صاحب ما می‌شود. چرا بعضی از ما، حتی با‌هوشان، جذب تفکرات رادیکال می‌شوند و انعطاف‌پذیری، خودانتقادی و آزادی‌شان را از دست می‌دهند. کتاب مغز ایدئولوژیک یک پژوهش شگفت‌انگیز برای همۀ ماست و روبه‌رو شدن با مباحث کتاب هم‌زمان که ساده نیست، یک آگاهی‌رسانی ویژه است. ما در این کتاب می‌فهمیم که تفکر افراطی یک خطای فکری نیست و چگونه در این دام می‌افتیم. این کاوش میان اسارت و آزادی یک راهنمای عمیق برای همۀ ما در زندگی روزمرۀ معاصر است و بر اساس منابع علمی و فلسفی و آزمایش‌های فراوان انجام شده و شگفتی کتاب هم در همین است که نظریه‌ای علمی است، همان‌طور که در پایان نیز به مسئلۀ آزادی می‌پردازد. او با پژوهش‌های خود می‌فهمد که مثلا ذهن یک لیبرال یا یک کمونیست با دیگر ذهن‌ها متفاوت است. او از این حرف می‌زند که ذهنی که در برابر تغییرات یا آزادی مقاومت می‌کند چه تفاوتی با دیگر ذهن‌ها دارد.

دربارۀ لئور زمیگرود، نویسندۀ کتاب مغز ایدئولوژیک

لئور زمیگرود یک زن روان‌شناس و عصب‌شناس است و در مؤسسات استنفورد و هاروارد و کمبریج پژوهش‌های بسیاری در زمینۀ عصب‌شناسی و کارکرد مغز و رابطۀ آن با روان‌شناسی و روان‌کاوی انجام داده است. او برندۀ یک جایزۀ مهم در زمینۀ عصب‌شناسی سیاسی نیز هست. زمیگرود بیشتر پژوهش‌های خود را بر روی مطالعات آزمایشگاهی بنا گذاشته، همان‌طور که در کتاب مغز ایدئولوژیک نیز همین‌گونه است. کتاب مغز ایدئولوژیک با پژوهش بر روی وجود ریشه‌های جزم‌اندیشی در ذهن و ژن‌های ما از بهترین کتاب‌های گاردین اعلام شد.

دربارۀ مترجم کتاب مغز ایدئولوژیک، اسماعیل یزدان‌پور

اسماعیل یزدان‌پور، مترجم معاصر ایرانی است که کتاب‌های زیادی در زمینۀ علوم انسانی و روان‌کاوی منتشر کرده است. این تجربه باعث شده تا ترجمه‌های او در پژوهش‌هایی در این زمینه دقیق‌تر و روان‌تر و روشن‌تر باشد و برگردان فارسی بی‌تکلفی داشته باشند. از ترجمه‌های او می‌توان به این آثار اشاره کرد: در کمال سادگی. روان کاوی و استعمار گری. سرقت. داستان‌ اندیشی. پاندمی، مردم و روایت.

کتاب مغز ایدئولوژیک برای چه کسانی مناسب است؟ این کتاب به علاقه‌مندان مطالعه دربارۀ علوم انسانی، حوزۀ اندیشه، روان‌شناسی، تحلیل رفتاری و انسان‌شناسی پیشنهاد می‌شود.