ملال گریز

معرفی کتاب ملال گریز: ناصر الدین شاه معمار و عمارت هایش، اثر حمید رضا پیشوایی

«در میان اسناد آرشیو ملی ایران، کروکی‌ای به قلم ناصرالدین شاه هست که در آن طرح کلی عمارت شهرستانک و اجزایش را ترسیم کرده است. این کروکی ساده در معماری دوره قاجار و حتی تاریخ معماری ایران بی‌نظیر است. لحظه‌ای درنگ کنید و به این فکر کنید که پادشاه ممالک محروسه ایران قلم به دست گرفته و کاخش را خودش طراحی کرده است.» کتاب ملال گریز درباره وجه هنرمندی و معمار بودن ناصر الدین شاه قاجار است اما همان‌طور که خودش می‌گوید نمی‌خواهد اشتباهات او را به‌عنوان یک پادشاه و سیاستمدار نادیده بگیرد یا چهره‌ای سفید به او بدهد.

این کتاب فقط بخشی از زندگی او را مورد پژوهش و کنکاش قرار داده که کمتر دیده شده یا اصلاً شناخته شده نیست و هم‌زمان بسیار جالب است. همان‌طور که در پاراگراف شروع، بخشی از این کتاب آورده شده، کتاب ملال گریز پر از نکات جالب درباره پادشاهی است که خودش کاخش را طراحی می‌کرده و چند نمونه از طراحی‌های او نیز در این کتاب آمده که دیدنشان بسیار جالب و با تاریخ‌ شناسی جدیدی همراه است و تفکری نو در پرتره‌نگاری است.

عنوان کتاب، ملال گریز، از ویژگی شخصیتی ناصر الدین شاه برداشته شده. کسی که جدا از وجهه سیاسی‌اش کارهای بسیاری کرد برای اینکه از ملالی که گریبانگیرش بود نجات پیدا کند و طراحی و معماری یکی از این مسیرها برایش بود. این کتاب نه نقد او و نه تلطیف کارهایش است. به گفته نویسنده روایتی معمولی از آدمی معمولی است. کتاب ملال گریز نوشته حمید رضا پیشوایی از نشر اطراف به چاپ رسیده است و تلاش می‌کند تا تاریخی را بازگو کند که به وجه انسانی یک آدم برمی‌گردد نه القاب و عنوان‌های او ونه حضورش در سازوکار قدرت.

درباره کتاب ملال گریز

کتاب‌های زیادی درباره پرتره نگاری یک شخصیت نوشته می‌شوند. گاهی چهره‌ای را که همه‌ می‌شناسیم در آن کتاب‌ها می‌بینیم، اما گاهی وجهی از یک چهره آشنا دیده می‌شود که انگار تازه با او برخوردی انسانی شده. القابش کنار زده شده، آن کلیشه‌های معمول از او دور شده‌اند و کمی عریان‌تر در برابرمان حاضر می‌شود. یا اینکه نه، بخشی دیگرش را بهمان نشان می‌دهد که تا به حال ندیده‌ بودیم. این یکی از ویژگی‌های خوب یک پرتره‌نگاری است و کتاب ملال انگیز: ناصر الدین شاه معمار و عمارت هایش یکی از همین‌هاست.

وقتی چیزی تکراری درباره کسی مدام گفته می‌شود انگار گوش‌هایمان از شنیدن باز می‌مانند، اما در این کتاب وقتی با ناصر الدین شاه به‌عنوان یک طراح و معمار روبه‌رو می‌شویم برایمان تازه است و آن حس کنجکاوی که در اثر تکرارها در خواننده خاموش شده دوباره بیدار می‌شود.

ناشر کتاب ملال گریز مثال جالبی درباره این کتاب زده است. اینکه این بار ناصر الدین شاه از ظروف ایرانی و کتاب‌های قطور تاریخ که همیشه به آنجا تبعید شده بود بیرون آمده و خواننده با آدمی معمولی طرف است که ذوق هنری دارد. می‌توان این اثر را یک پژوهش خلاقانه دانست. زاویه دید و نگاهی که انتخاب کرده ویژه است و کمتر تکرار شده. تاریخ و روزهای سیاه و تلخش همیشه در دوره‌های مختلف بوده و هر بار شکل و شمایل دیگری از خودش نشان داده اما قصه یکی است. ملال و افسردگی‌ها و فرو‌رفتن در تاریکی هم برای تمامی انسان‌هایش پیش آمده و در برابرشان قد علم کرده. نکته خواندنی این کتاب این است که گریز از ملال را این بار در یک پادشاه جست‌و‌جو می‌کند، کسی که شبیه به روزگار ما در دام ملال‌ها و سرگشتگی‌های خودش گرفتار بوده و یکی از راه‌هایی که انتخاب کرده هنر و معماری و طراحی بوده است.

نثر کتاب روان است و گاهی کمی شوخ‌طبی دارد و حکایت مستندش را شبیه به داستان تعریف می‌کند. در اینجا جدا از اینکه بخشی از تاریخ را با نظرگاهی جدید می‌خوانیم، راهی برای جست‌و‌جوهای تازه نیز درباره دیگران باز می‌کند که آن‌ها چگونه برای گریز از ملالشان راهی پیدا کرده‌اند؟ از این جهت می‌توان گفت با کتابی معاصر و امروزی نیز طرف هستیم و این پژوهش شبیه به نظریات معماری یا متنی تخصصی در این باره نیست.

کتاب ملال گریز یک اثر پژوهشی است که با نکته‌سنجی‌های بسیار نوشته شده و یکی از جذابیت‌هایش وجود طرح‌های دستی ناصر الدین شاه و عکس‌های آرشیوی از او است که درباره این پادشاه و کارهایش در این کتاب گنجانده شده و همین‌طور عنوان کتاب که جدا از همسو بودن با حال‌و هوای معاصر انسان امروز، یک ترکیب ساخته‌شده برای آدمی است که انگار برای اولین بار قرار است با او همراه شویم و با نام آشنایش در تضاد است و نویسنده مسیرش را از همین نام کتاب شروع می‌کند.

خلاصه کتاب ملال گریز

کتاب ملال گریز از رساله دکتری حمید رضا پیشوایی بیرون آمده که حاصل سال‌ها کار با دقت و تازه او در عرصه پرتره‌نگاری است. کتاب پیش از آنکه به وجه معمار بودن و هنرمندی ناصر الدین شاه قاجار بپردازد شروع به دادن اطلاعات و تعریف کردن حکایت‌هایی می‌کند درباره زندگی او، علایقش، شیوه گذران روزهایش، سرخوشی‌ها و شیفتگی‌هایش، چگونگی بهره بردن از روزهایش و تجربه‌های روزمره‌اش. این مسئله باعث می‌شود خواننده هم وجه تازه‌ای از یک شاه را ببیند و هم سرنخ‌های مربوط به این پژوهش را در او بیابد.

در ادامه به انگیز‌های او که موجب شدند تا به سمت طراحی و معماری هنری برود می‌پردازد. اینکه آیا اصلاً بیننده و تماشاگر آثار هنری بود و چه کارهایی را دنبال می‌کرد و دوست داشت. چگونه هنر و فضاها را درک می‌کرد و نگاهش به آن‌ها چگونه بود، تا اینکه وقتی به ناصر الدین شاه معمار برمی‌خوریم شناختی درباره او و انگیزه‌اش از این کار به دست آورده باشیم که این سیر داستانی و روایی کتاب را نیز برجسته و خواندنی کرده است.

در پایان به آثار معماری‌ای می‌پردازد که ناصر الدین شاه در طراحی و ایده و ساخت آن‌ها تصمیم‌گیر بود و اینکه سلیقه‌اش از چه جهانی برخاسته بود و به کاخ‌های گلستان و عمارت دارالخلافه تهران می‌رسد.

نام یکی از فصل‌های کتاب، که بعد از بخش رویای فرنگ و زندگی روزمره آمده، دیدن با همه وجود است. جدا از ویژگی کنجکاوی برانگیز نام این بخش، بعد از آن درباره معمار بودن ناصر الدین شاه می‌خوانیم و این فصل رابطه مهمی بین آنچه به دست آورده و آنچه نتیجه می‌شود به وجود می‌آورد: نگاه به جهان و نظرگاه هر انسان ورای عناوینش.

درباره نویسنده کتاب ملال گریز، حمیدرضا پیشوایی

حمید رضا پیشوایی، نویسنده کتاب ملال‌ گریز، متولد سال 1363 است. او در رشته معماری و مطالعات معماری از دانشگاه شهید بهشتی فارغ التحصیل شده و اکنون عضو هیئت علمی و استاد دانشگاه است. بیشترین مطالعات معماری او مربوط به دوران قاجار است و برای همین با تسلط بر این دوره تاریخی کتابش را نوشته. کتاب ملال گریز که از پژوهش دکتری او برگفته شده یکی از آثار مهم این نویسنده است.

برای آشنایی بیشتر با این دوره تاریخی از نویسندگان دیگر می‌توان به این کتاب‌ها اشاره کرد: جامعه نگاری عهد قاجار، دوره قاجار در آینه سه اثر، روزنامه خاطرات ناصر الدین شاه قاجار، خاطرات ناصر الدین شاه قاجار.

کتاب ملال گریز برای چه کسانی مناسب است؟

این کتاب به دوست‌داران تاریخ، جستار نویسی، تاریخ دوران قاجار، کتاب‌‌های هنر و طراحی و معماری، تاریخ هنر، تاریخ معماری، کتاب‌هایی درباره زندگی روزمره، و پرتره نگاری پیشنهاد می‌شود.