مشروطه ایرانی (اختران)

کتاب مشروطه ايراني، اثري مهم از دکتر ماشا‌ءالله آجوداني است که نگاه کلي و تحليلي در ارتباط با مشروطه داشته است. به مشکل بنيادين ايران در دوران معاصر براي پيشرفت علمي و صنعتي و اقتصادي را پرداخته است. از نظر او رضا شاه به گونه‌اي قهرمان انقلاب مشروطه بوده و کتاب را اينگونه پايان مي‌برد: « تعطيل مجلس دوم، و حوادثي که پس از آن در کشور ما اتفاق افتاد، آغاز جنگ جهاني اوّل، مداخلات دو کشور خارجي در ايران، بي ثباتي و بي امنيتي اجتماعي، به تقليل يافتن و محدود شدن کمي و کيفي اين خواست ها منجر شد و خواستِ ايجاد حکومت مقتدر مرکزي و "تجدّد" به مهم ترين خواست هاي سياسي مبدل گرديد. دموکراسيِ کم رنگي که مباني آن روز به روز در جريان گسترش مشروطيّت تقليل مي يافت، به کنار نهاده شد و "آزادي" در راه حفظ استقلال ايران و ايجاد حکومت مقتدر مرکزي مدت ها پيش از آنکه سردار سپه قدرت سياسي را به دست بگيرد، قرباني شد. سردار سپه، رضاشاه بعدي، زماني از راه رسيد که ايران، خسته از همه ي اُفت و خيزها تشنه ي امنيت و آرزومند يک حکومت مقتدر مرکزي بود. او قهرمان توانمند و مقتدر مشروطيّتي بود که دموکراسي در آن، در پاي درخت استقلال و اقتدار ايران قرباني شده بود. او دو خواست مهم مشروطيّت ايران، يعني ايجاد حکومت مقتدر مرکزي و مدرن ساختن جامعه ي سنّتي عقب مانده را با همه ي تناقضاتي که در مدرنيسم و تجدّد ايراني وجود داشت و پيش تر از آن سخن گفته ام، در برنامه ي کار خود قرار داد و در ظرف 20 سال چهره ي جامعه ي ايران را دگرگون ساخت. اين که منافع دولت استعمارگر انگليس و حکومت نوپاي شوروي با برکشيدن و استقرار حکومت رضاشاه همسويي يافت، موضوع کاملاً جداگانه اي است که بايد رها از پيشداوري هاي رايج، در جايي ديگر و به شيوه اي ديگر، مورد بحث و بررسي قرار گيرد.»