فاوست

معرفی کتاب فاوست اثر یوهان ولفگانگ گوته

نمایشنامه فاوست و پاگذاشتن در قلمرو شر: «فاوست به‌تنهایی می‌تواند تمام کتابخانه‌های جهان را پر کند.» شاید همین جمله برای نشان دادن اثر بزرگ گوته کافی باشد و ارزش خواندنش را به‌خوبی نشان دهد. فاوست از دل اسطوره‌ای با همین نام بیرون آمده و به شکل‌های مختلف در تاریخ ادبیات تکرار شده. اما مهم‌ترین الهام از آن مربوط به اثر گوته است که آن را ملک‌الشعرای ادبیات آلمان می‌دانند. می‌گویند چنین شخصیتی در جهان وجود داشته که با عناصر جادویی در ارتباط بوده و از علم جادو سر درمی‌آورده. یکی از مهم‌ترین اقتباس‌ها از فاوست کتاب دکتر فاستوس نوشتۀ آندره مالرو است که گوته، سال‌ها قبل ‌از نوشتن متن کتاب فاوست، اجرایی در سالن تئاتر از داستان دکتر فاستوس دیده بود و با این اسطوره آشنا شد. این مسئله کلید نوشتن این نمایشنامه بود. نمایشنامه فاوست، نوشتۀ یوهان ولفگانگ گوته، با ترجمۀ م.ا.به‌آذین از نشر نیلوفر چاپ شده است.

دربارۀ کتاب فاوست و ویژگی‌های روایت در داستان گویی گوته

گوته فیلسوف و شاعر بود و به یونان هم سفر کرده بود. بی‌شک این موارد اثر عمیق و مهمی در نوشتن فاوست دارند، مثلاً: آهنگین بودن و شاعرانگی فاوست، زیبایی کلمات و ترکیب آن با داستان، استفاده از اساطیر، نمادگرایی به‌طوری که از فلسفۀ یونان بیرون آمده باشد و همین‌طور استفاده از عناصر مدرن. از نمایشنامه فاوست در موسیقی نیز بهره‌های بسیاری برده شده. هم در اجراهای تئاتر که به‌شکل اپرا یا تئاتر موزیکال بوده و یا اینکه خود نمایشنامه را به قطعه‌ای موسیقی تبدیل کرده‌اند. گوته از شکل اولیۀ اسطوره که همان قابلیت جادویی و شناخت جادوگری بوده نیز استفاده‌های زیادی در نوشتن کتابش کرده است. استفاده از این قابلیت‌ها در داستان فاوست بر جذابیت‌های شخصیت و موقعیت‌های نمایشی و داستانی‌اش می‌افزاید. درست است که فاوست موقعیت‌های تراژدی زیادی دارد، اما برعکس تراژدی‌های مرسوم نمایشی، داستان فاوست از موقعیت تلخ و روندی اندوهناک شروع می‌شود و به پایانی روشن می‌رسد. گوته در دوران ادبیات کلاسیک نوشتن فاوست را شروع کرد، اما نمایشنامه‌اش مربوط به یک زمان خاص نیست و امروز هم خواندنش معنی‌دار و زیباست. می‌توان گفت این مسئله به‌خاطر نگاه فلسفی و لایه‌های عمیق انسانی درون متن، روایتی از عشقی غریب و آزمونی بزرگ، و همچنین ساختن جهانی از تردید و یقین برای انسان است که با تراژدی‌های همیشگی که بشر در زندگی با آن‌ها روبه‌روست تلفیق شده. وجود این بنیان‌های محکم دربارۀ انسان است که هیچ‌گاه رنگ کهنگی به خود نمی‌گیرد و قدیمی نمی‌شود و خواندن فاوست برای امروز هم اهمیت ویژه دارد تا جایی که مارشال برمن، فیلسوف معاصر، نمایشنامۀ فاوست را در کتابی دربارۀ مدرنیستم دارای روح مدرن می‌داند و اشاره می‌کند که ویژگی انسان مدرن در شخصیت اوست: حرکت تاریخی، تردیدها و انقلاب‌های درونی، عشق، وجدان، مسئلۀ اخلاق، تجربه و آزمون و قدم گذاشتن در راه تازه و تاریک مسائلی نیستند که کهنه شوند و همین فاوست را دارای اهمیتی مدرنیستی می‌کند. چنان‌که برمن در کتاب خود می‌گوید: «فاوست بسیاری از زخم‌های تاریخ را تجربه می‌کند.»

خلاصۀ داستان فاوست

داستان فاوست دربارۀ مردی است که روحش را به شیطان می‌فروشد تا سفری را برای آگاهی تجربه کند. خداوند برای آزمایش فاوست می‌پذیرد که شیطان̊ درستی و راستی او را بسنجد و فاوست در دنیای لذت‌ها غرق می‌شود. او معامله‌ای با شیطان می‌کند و در روند داستان عاشق دختری نیز می‌شود که یکی از داستان‌ های عاشقانۀ زیبا در ادبیات جهان است، اما یک تراژدی تلخ از عشق است. فاوست نمی‌تواند از شیطان بخواهد که موقعیتش را در زندگی ثابت کند، چراکه با این کار او به جهنم فرستاده می‌شود. داستان فاوست به اینجا ختم نمی‌شود و پیچش‌های روایی بسیاری در آن وجود دارد. گوته بخشی از داستان های نمایشنامۀ فاوست را از عهد عتیق گرفته است و در نقدها آمده است که آزمون فاوست از طریق شیطان کمی به داستان کتاب ایوب و صبوری او بر رنج‌های بسیار نیز نزدیک است. این نمایشنامه سرشاز از شاعرانگی، دیدگاهی فلسفی دربارۀ شک، استعاره‌ها و اقتباس‌ها از اسطوره‌ها، عشق و داستان‌های کهن و کهن‌الگوهاست.

دربارۀگوته؛ شاعر آلمانی و نویسندۀ نمایشنامه فاوست: گوته 1749 در وایمار به دنیا آمد و در 1832 درگذشت. او نویسنده، شاعر، فیلسوف، متفکر، محقق و سیاستمدار آلمانی بود. قطعاً به همین علت است که اثر بزرگ او، فاوست، دارای ویژگی‌هایی است که در هر یک از تخصص‌های او نهفته است. این اثر را همچون حافظ در ایران یا هم‌تراز با اثر دانته، کمدی الهی، در ایتالیا می‌دانند که شامل دوزخ، برزخ و بهشت می‌شود. او در خانواده‌ای رشد کرد که بسیار سرشناس بود و برای تحصیل اهمیت فراوانی قائل بود. همین شد که او تحصیل در رشتۀ حقوق را برگزید و این باعث ورودش به وادی ادبیات و فلسفه بود. او حدود ده سال وزیر بود و این تجربه او را به یک سیاستمدار هم تبدیل کرد. مطالعات بسیار گستردۀ او در زمینه‌های مختلف گوته را به فردی آگاه و اهل دانش تبدیل کرد. او مدتی نیز مدیر تئاتر و تماشاخانه‌ای در آلمان بود و از آنجا شناختش با نمایش و نمایشنامه‌نویسی آغاز شد. بی‌شک پژوهش‌های بزرگ او در ادبیات و هنر و دانشش باعث شد که بسیاری از رشته‌های هنری از اثر بزرگ او الهام بگیرند. از آثار ارزشمند او که در ایران به چاپ رسیده می‌توان به این‌ها اشاره کرد: رنج های ورتر جوان، دیوان شرقی غربی، پنج اثر و هرمان و دوروته آ.

م.ا.به‌آذین؛ مترجم کتاب فاوست

محمود اعتماد‌زاده، که با نام م.ا.به‌آذین در ایران شناخته شده است، مترجم و نویسنده و فعال سیاسی معاصر است. او در سال 1293 در رشت به دنیا آمد و در سال 1385 از دنیا رفت. او یک جنگ جهانی را هم در ایران دیده بود و مدتی در فعالیت‌های حذب توده در ایران شرکت داشت. به‌آذین مترجم بسیاری از آثار بزرگ تاریخ ادبیات در ایران است و همین به او اهمیتی ویژه می‌دهد. شکسپیر، رومن رولان، گوته، شولوخوف و بالزاک از نویسندگان بزرگی هستند که او آثارشان را به فارسی برگردانده است. به‌آذین حوادث و اتفاق‌های مهمی از تاریخ ایران را دیده بود و این به‌خاطر زمانی است که در این دنیا زیست. جنبش جنگل‌های گیلان، اشغال شمال ایران در طی جنگ جهانی، کودتای بیست‌وهشت مرداد سال 1332، انقلاب و جنگ ایران اتفاقات مهمی هستند که او از سر گذراند و شاید به همین دلیل است که آثاری که انتخاب کرد همگی ردی از حوادث بزرگ تاریخ را در دل خود دارند. او مدتی در کتابخانۀ ملی و مدتی در معاونت فرهنگی استان گیلان فعالیت کرد. او چند سالی هم تجربۀ رفتن به زندان را بعد از کودتای سال 32 داشت. او برای تحصیل راهی فرانسه شد و با فلسفه نیز آشنایی پیدا کرد. وسعت دانش او باعث شد به‌سمت ترجمۀ آثار بزرگ جهان برود. از ترجمه‌های مهم او در ایران می‌توان به نمایشنامه‌های مهم ویلیام شکسپیر مانند هملت، اتللو، شاه لیر اشاره کرد و همین‌طور ترجمۀ رمان‌های بزرگی مانند ژان کریستف، جان شیفته، بابا گوریو، دن آرام، چرم ساغری و ذنبق ‌دره.

کتاب فاوست برای چه کسانی مناسب است؟

نمایشنامه فاوست به علاقه‌مندان تئاتر و مخاطبان نمایش، همین‌طور دوست‌داران اساطیر، فلسفه و ادبیات کلاسیک پیشنهاد می‌شود.