یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی از سفر کنفرانس صلح پاریس

معرفی کتاب یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی اثر محدعلی فروغی

روایتی ضد قهرمانانه از دیپلماسی ایران: کتاب یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی یکی از مهم‌ترین منابع دست‌اول برای مطالعه تاریخ دیپلماسی ایران در دوره انتقال از قاجار به پهلوی است. پس از پایان جنگ جهانی اول، دولت ایران امیدوار بود در کنفرانس صلح پاریس، که معاهدات آن در ورسای امضا شد، شرکت کند تا خسارات مالی و جانی ناشی از نقض بی‌طرفی ایران توسط روسیه و عثمانی را مطالبه کند، از تجزیه ارضی ایران جلوگیری کند و جایگاه ایران را در جامعه جدید بین‌المللی تثبیت کند. علیرغم تلاش‌ها، هیئت ایران نتوانست به طور رسمی در کنفرانس راه یابد و کتاب یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی به وضوح دلایل این ناکامی را شرح می‌دهد. محمدعلی فروغی در این مقطع به عنوان رئیس دیوان عالی تمیز  یا دادگستری وقت، جزو هیئت اعزامی ایران به ریاست مشاورالممالک، یکی از دیپلمات‌های قاجار، بود.

درباره کتاب یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی

در دسامبر 1918، هنگامی که دومین کابینه وثوق‌الدوله بر سر کار بود، هیئتی به سرپرستی مشاورالممالک، وزیر خارجه وقت، عازم پاریس شد تا خواسته‌های ملی ایرانیان را در جامعه بین‌الملل مطرح کند. اعضای دیگر این هیئت عبارت بودند از: محمدعلی فروغی (ذکاءالملک) رئیس دیوان عالی تمیز، سید ابوالقاسم‌خان انتظام‌الملک، میرزا حسین‌خان معین‌الوزراء، آدولف پرنی و عبدالحسین مسعود انصاری. کتاب یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی در بازسازی لایه‌های پنهان دیپلماسی ایران در مقطع حساس پس از جنگ جهانی اول، به‌ویژه در موضوع قرارداد ۱۹۱۹ و ناکامی ایران در کنفرانس صلح، نقشی بی‌بدیل دارد و سندی دست اول از دلایل ضعف ایران در دیپلماسی جهانی است.

یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی برای سال‌هایی طولانی نزد خانواده فروغی محفوظ بود و برای نخستین بار در سال ۱۳۹۴ خورشیدی به کوشش محمد افشین‌وفایی و پژمان فیروزبخش منتشر شد. چاپ این کتاب به خواست ایرج افشار صورت گرفته و این اثر  از آخرین خدمات فرهنگی او به شمار می‌رود.

یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی از ۱۷ دسامبر ۱۹۱۸ تا ۱۱ اوت ۱۹۲۰ مقارن با ۲۵ آذر ۱۲۹۷ تا ۲۰ مرداد ۱۲۹۹ خورشیدی را در برمی‌گیرد. مدت سفرتقریبا دو سال است که نشان‌دهنده تلاش طولانی و بی‌نتیجه دیپلماتیک ایران است.

کتاب یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی فراتر از یک دفتر خاطرات روزمره، سند زنده دورانی طوفانی است. فروغی این سفرنامه را با صداقت و راستی و نثری روان نوشته و در آن از واژه‌های فرانسوی هم استفاده کرده که این نشان دهنده فضای فکری روشفکری آن دوران است.

اگر به دنبال درک چرایی ضعف ایران در عرصه بین‌المللی پس از جنگ جهانی اول، نحوه بسته‌شدن قرارداد ۱۹۱۹ یا حتی روحیات روشنفکران عصر قاجار هستید، خواندن کتاب مجموعه یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی از سفر کنفرانس صلح پاریس یک ضرورت است. این کتاب تصویری است از واقعیت عریان تاریخی؛ جایی که یک سیاستمدار بلندپایه، بدون ترس از افشا شدن برای نسل بعد، نقاط ضعف خودی و بی‌رحمی قدرت‌های بزرگ را به تصویر می‌کشد. این کتاب به دلیل نزدیک‌بودن به رویدادها و دسترسی به اطلاعات درون‌گروهی اهمیت مضاعف دارد.

در حالی که تاریخ رسمی اغلب بر نقشه‌های شوم خارجی تمرکز دارد، یادداشت‌های فروغی نشان می‌دهد که سردرگمی داخلی، ضعف شخصیت‌های کلیدی و نداشتن راهبرد واحد دست‌کم به اندازه سیاست‌های نیروهای خارجی در ناکامی ایران در پاریس مؤثر بوده است.

خلاصه کتاب یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی

آنچه ممکن بود و عقل ما می‌رسید بدون اینکه از جاده حزم و احتیاط خارج شده باشیم کردیم. رفقا هم بینی و بین‌الله همه خوب بودند، یعنی مسلما کسی خیانت و رفتار مخالف مصلحت مملکت نکرد. مشاورالممالک قدری بی‌حال و کم‌خیال بود. ناچار او را به تدبیر به کار می‌گرفتیم. میرزاحسین‌خان بی‌تجربه و ساده‌لوح و کم‌فکر است؛ اما کارکن و دلسوز است. انتظام‌الملک روی هم رفته از هر حیث خوب است. باری ما چهار نفر به اندازه‌ای که ممکن بود تلاش کردیم؛ اما نتیجه‌ای که تاکنون گرفته‌ایم برحسب ظاهر چندان زیاد نیست و یقین هم ندارم که بعد از این نتیجه‌ای که به صورت ظاهر زیاد باشد بگیریم.

درباره محمدعلی فروغی نویسنده کتاب یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی

محمدعلی فروغی، متولد 1256، سیاستمدار، دیپلمات، نویسنده و مترجم ایرانی است که به عنوان نخست‌وزیر دوران پهلوی نیز شناخته می‌شود. او نقش مهمی نیز در تاسیس دانشگاه تهران برعهده داشت. فروغ شاهدی بر دوران پرتلاطم مشروطه، فروپاشی قاجار و تشکیل حکومت پهلوی بود و در برخی از وقایع مهم این دوران نقش داشت. حقوق اساسی آداب مشروطیت دول، گفتار در روش، ضیافت و سیر حکمت در اروپا از جمله تالیف‌ها و ترجمه‌های فروغی است.

کتاب یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی برای چه کسانی مناسب است؟

پژوهشگران و دانشجویان تاریخ معاصر ایران و تاریخ دیپلماسی را می‌توان اصلی‌ترین مخاطبان یادداشت های روزانه محمدعلی فروغی دانست. افزون بر این، پژوهشگران علوم سیاسی و جامعه‌شناسی توسعه و نیز علاقه‌مندان به خاطرات و سفرنامه‌ها نیز از خواندن این کتاب بهره زیادی می‌برند.