کتاب «ساخت ايران: گشتوگذاري در صنعت»، نوشت? احسان نوروزي
تجسسي کارآگاهي در صنعتِ پيشرفته. کتاب «ساخت ايران: گشتوگذاري در صنعت» نقلِ داستان تلاش براي ساخت توربين گازي در ايران، از طريق کاوش و پرسوجو در چندوچون و ماجراي ساخت آن و نشستن پاي حرفهاي دستاندرکاران اين پروژه، است. احسان نوروزي در کتاب «ساخت ايران» ماجراي توربين گازي و تلاش براي ساخت آن در ايران را از بستر صرفاً فني و تکنولوژيک آن جدا کرده و سعي کرده است که اين ماجرا را در چشماندازي تاريخي و اجتماعي ببيند و روايت کند.
کتاب «ساخت ايران»، به تعبيري که احسان نوروزي خود در اين کتاب به کار ميبرد، يک «سياحت صنعتي» است. اين کتاب از جُستارهايي بههمپيوسته تشکيل شده که در آنها يک جزء، يعني همان توربين گازي، به مثابه يک کُل و به عنوان نمودي از آن در نظر گرفته شده است و به اين ترتيب يک محصول صنعتي بستر و وسيلهاي شده براي تأمل در وجوه گوناگون و در عين حال بههمپيوست? فرهنگ و تاريخ ايران در ارتباط با قضي? صنعتيشدن.
در کتاب «ساخت ايران» پابهپاي راوي کنجکاوي که مانند يک کارآگاه درصددِ کشف معماي ساخت توربين گازي در ايران برآمده، به شرکت اُتيسي، که شرکت سازنده توربين گازي در ايران است، ميرويم و پاي نقل افراد مختلفي که درگير با ماجراي ساخت اين توربين هستند مينشينيم و نيز پاي نقل کساني که برخي پرسشها و ابهامات مرتبط با موضوع را پاسخ ميدهند و پازلي را که مقابل راوي جستجوگر قرار گرفته است کامل ميکنند.
در «ساخت ايران» با داستاني مستند مواجهيم که قهرمان آن يک محصول صنعتي است.
مروري بر کتاب ساخت ايران
کتاب «ساخت ايران» يک مستند داستاني است با راوي اولشخص. راوي اين کتاب راوي متخصص و سردِ کتابهاي تخصصي علمي نيست، اگرچه موضوع داستان او صنعت و يک محصول صنعتي است و مرتبط با علم. قصد اين کتاب اما معرفي و شرح تخصصي اين محصول نيست، بلکه روايت آن با رويکردي تاريخي ـ اجتماعي و به شيوه يک داستان معمايي است. راويِ «ساخت ايران» خود را در مقام کارآگاه قرار ميدهد و ميرود تا معماي ساخت توربين گازي در ايران را کشف کند. او به زباني خودماني ماجراي ساخت محصولي را شرح ميدهد که چنانکه در کتاب ميخوانيم، ساخت آن در داخل ايران يک دستاورد صنعتي استراتژيک و ملي به حساب ميآيد. از همان فصل ابتدايي کتاب درمييابيم که توربين گازي محصولي است ظريف که ساخت آن آسان نيست. به همين دليل کتاب در آغاز با شک و ترديدي کارآگاهي آغاز ميشود و راوي براي گشودن گره معماي ساخت توربين گازي در ايران از دايي خود که روزگاري در شرکت نفت کار ميکرده پرسوجو ميکند تا نظر او را در اين باره جويا شود و در ادامه وارد خود شرکت اُتيسي که سازنده اين توربين است ميرود و پاي صحبت افراد مختلف دستاندرکار اين ماجرا مينشيند و تأملات شخصي خود را نيز در کنار روايت ديگران بيان ميکند و گريزي هم به تاريخ و گذشت? دور و نزديک ميزند تا در نهايت گره از راز ساخت توربين گازي در ايران و تولد اين محصول صنعتي مهم بگشايد. اينگونه است که مخاطب با دنبال کردن روايت او، ضمن آشنايي با چندوچون پروژه ساخت توربين گازي در ايران، از پيشين? ماجراي اين پروژه نيز اطلاعاتي به دست ميآورد.
در «ساخت ايران» ماجراي توربين گازي در پسزمينهاي تاريخي روايت ميشود و از همين رو راوي حين روايت اين ماجرا به گذشت? تاريخي نيز گريز ميزند و ما را با خود به اين گذشته ميبرد تا يک محصول صنعتي را در چشمانداز کلي ايده صنعتيشدن در ايران ببينيم و از خلال روايت يک محصول خاص، تصويري تاريخي از داستان صنعت در ايران و حتي فراتر از آن، داستان صنعت در جهان، نيز به دست آوريم.
کتاب «ساخت ايران» از مقدمه و بيست و يک بخش تشکيل شده است. در بخشي از اين کتاب ميخوانيد:
«انتقال فناوري، براي کشورهايي نظير ما، مرحلهاي لازم (اما نه کافي) از صنعتي شدن بوده است و نميتوان هر چرخي را از نو اختراع کرد تا نشان داد که کار خودمان است و نه وارداتي. پس شايد بتوان شروع روايت را تا دوران قاجار، و بهويژه تلاشهاي اميرکبير، عقب برد و انتقال اولين تکنولوژيهاي مدرن را ردگيري کرد؛ وقتي نخستين کارخانههاي چيني و بلورسازي، کاغذسازي و کارگاههاي کوچک فلزريزي عمدتاً به دست نخستين دانشجوياني که براي تحصيل به فرنگ اعزام شده بودند راهاندازي شد. وقتي که قصد شده بود کارگاههايي نظير فرنگستان ساخته شود و وقتي قرار بر خريد دستگاههاي پارچهبافي شد، بهناچار دنبال دستگاهي بودند که نه با نيروي بخار بلکه با نيروي آب و الاغ کار کند.
شايد بايد باز هم عقبتر رفت، به قرن هجدهم و شروع انقلاب صنعتي. وقتي بريتانيا با به کارگيري موتور بخار به جاي قدرت يدي، بهيکباره کارخانهجاتي (بالأخص در صنعت نساجي) با توليد انبوه ايجاد کرد که محصولاتشان از طريق راهآهن و کشتيهاي بريتانيايي عملاً به همهجاي دنيا ارسال ميشدند. بريتانياييها و بهتدريج اروپاي غربي، از يک سو، به جهان به مثابهي گنجينهاي از انرژي و مواد خام نگريستند و از سوي ديگر، به عنوان بازار.
يا شايد باز هم بايد عقبتر رفت و رسيد به رنسانس که سرآغاز نگرشي دنيوي به طبيعت بود. دستکم تا آنجا که به توربين مربوط ميشود، يکي از نياکان توربينِ امروزي را ميتوان در دوران رنسانس پيدا کرد. در ميان انبوه اختراعات و طراحيهاي نبوغآميز لئوناردو داوينچي، طرحي هم از ايدهي يک توربين کاربردي وجود دارد. گرچه تکنولوژي آن دوران قادر به عملي ساختن اين ايدهي داوينچي نبود، سازوکار دستگاهش براساس منطق توربين است. پَرّههاي توربين داوينچي در دالان دودکش شومينه قرار ميگرفت تا وقتي با فشار گاز گرم آتش شومينه به حرکت در ميآمد، با انتقال چرخششان به ميلهاي روي آتشِ شومينه، نوعي سيخ چرخان مشابه دستگاههاي مرغ بريان امروزي ايجاد شود.
به نظرم، اما، شروع ماجراي توربين را ميتوان به بيش از هزار سال پيش برد، يعني هنگامي که انقلاب کشاورزي منجر به توليد مازاد محصولات شد و بهتدريج زمينهي انقلاب صنعتيِ چند قرن بعدتر را فراهم کرد.»
کتاب «ساخت ايران: گشتوگذاري در صنعت» در نشر چشمه منتشر شده است.
درباره احسان نوروزي، نويسنده کتاب ساخت ايران
احسان نوروزي، متولد 1358 در تهران، مترجم و نويسنده ايراني است. نوروزي فارغالتحصيل ادبيات نمايشي است و تاکنون، علاوه ترجم? آثار داستاني و غيرداستاني مختلف، يک رمان کوتاه و چند ناداستان منتشر کرده است.
از ترجمههاي او ميتوان به «تبصرهي 22»، «حقالسکوت»، «مرگ غمانگيز پسر صدفي»، «ماهي بزرگ»، «آشنايي با کافکا» و «در راه» اشاره کرد.
آثار تأليفي احسان نوروزي، به جز کتاب «ساخت ايران: گشتوگذاري در صنعت»، عبارتند از: رمان «بطالت» و کتابهاي غيرداستاني «سفر با حاج سياح» و «قطارباز: ماجراي يک خط».
رتب? کتاب «ساخت ايران» در گودريدز: 3.14 از 5.
