کتاب «خاطرات من» نوشت? عبدالله ناهيد (افتخار)
در خاطرهنگاريها چه بسا جزئيات و نکاتي باريکتر از مو از تاريخ يک روزگار درج شود که آنها را در تاريخهاي رسمي نيابيم. کتاب «خاطرات من» نوشت? عبدالله ناهيد (افتخار) نيز از اين قاعده مستثني نيست و با خواندن آن ميتوان تصويري از تاريخ بخشي از ايران را در دوران جنگ جهاني اول مشاهده کرد. کتاب «خاطرات من» بهويژه از اين نظر داراي اهميت است که وقايع آن در سقزِ دوره جنگ جهاني اول ميگذرد و روايتگر دوراني از تاريخ سقز است که اين سرزمين عرص? تاختوتاز خارجيها بوده است. با خواندن کتاب «خاطرات من» درمييابيم که مردم سقز در آن عصر نابسامان و بر اثر ورود بيگانگان به آن خطّه با چه دشواريهايي روبهرو بودهاند و چطور آن دوران آشفته و روزگار سخت را سپري کردهاند. عبدالله ناهيد در کتاب «خاطرات من» از اوضاع اجتماعي و اقتصادي سقز در آن روزگار مينويسد و از زندگي اقشار و طبقات گوناگونِ آنجا در دوراني که اين خاطرات دربرگيرنده آن است.
چنانکه در مقدم? کاوه بيات، دبير مجموع? «تاريخ معاصر ايران» انتشارات شيرازه که کتاب «خاطرات من» نيز جزئي از همان مجموعه است، درباره اين کتاب آمده يکي از ويژگيهاي کتاب «خاطرات من» اين است که اين کتاب «روايت يک دوره پُر فراز و نشيب از تاريخ گوشهاي از سرزمين ايران، از منظر "زندگي" است» و در آن «صحبت از سرگذشت سقز در سالهاي جنگ جهاني اول است که اين خطّه نيز مانند بسياري از ديگر نقاط مرزي و حتي داخلي کشور دستخوش رفتوآمدهاي خانمانبرانداز لشکريان بيگانه شد».
کاوه بيات همچنين درباره ويژگي ديگر خاطرهنگاري عبدالله ناهيد در کتاب «خاطرات من» مينويسد: «روايت عبداللهخان ناهيد در مقام يکي از بيگزادههاي سقز از اين رخدادها، در کنار ثبت و ضبط مجموعهاي از دقايق و جزئيات، روايت بزرگزاده عارفمسلکي از حوادث گذراي روزگار نيز هست و در کنار اين گزارش يک سعي و تلاش مستمر براي کاستن از تمامي مصائب و دشواريهايي که در خلال حوادثي از اين دست دامنگير مردم تيرهبخت ميشود.»
مروري بر کتاب «خاطرات من»
کتاب «خاطرات من» به اهتمام احمد قاضي و ويرايش و تعليقات شهباز محسني و با مقدمههايي از آنها و مقدمهاي از کاوه بيات در انتشارات شيرازه منتشر شده است. يکي از ويژگيهايي که از کتاب «خاطرات من» يک خاطرهنگاري جذاب و خواندني ساخته است، ذوق ادبي و طنز و نکتهسنجي و تأمل در امور و صراحت بيان و ديدِ انتقادي و وسعت اطلاعات نگارنده اين خاطرات است. عبدالله ناهيد در کتاب «خاطرات من» هيچ ابايي از انتقاد از شرايط اجتماعي و فرهنگي زمان? خود ندارد و از جمله مسائلي که در همان ابتداي کتاب «خاطرات من» به زباني تند و تيز و آميخته به طنزي نيشدار از آن انتقاد ميکند سيستم آموزشي کهن? زمانهاي است که او دوران تحصيل خود را در آن گذرانده است؛ سيستمي که او را از تحصيل زده کرده بوده است. در کتاب «خاطرات من» با روايت مردي روبهروييم که شوق پيشرفت و شوق فراگيري دانش جديد و تحصيل به شيوه مدرن را داشته اما چنين امکاني برايش فراهم نبوده است. ناهيد در کتاب «خاطرات من» از جهل و تاريکانديشيهاي زمانهاش مينويسد و روايت زندگي شخصي خود را در بستري تاريخي پيش ميبرد و اينها همه ويژگيهايي است که روايت او را از نقل احوال خصوصي يک شخص فراتر ميبرد.
شهباز محسني، ويراستار چاپ جديد کتاب «خاطرات من» و عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي مهاباد، در بخشي از مقدمهاش بر اين کتاب آن را کتابي معرفي ميکند که نويسنده در آن «ضمن خاطرات زندگيش، تحولاتي چون انقلاب مشروط? ايران، برافروخته شدن شعلههاي جنگ اول جهاني و تبعات آن چون حضور شوم نيروهاي متخاصم و بيگان? روس و عثماني در ايران و کردستان و رقابت و جنگ اين دو و آوارگي و قحطي و گرسنگي و کشتار مردم بيدفاع و ناامني منطقه بهواسط? زد و خوردهاي عشاير، را گزارش ميدهد؛ همچنين نگاهي تيزبينانه و منتقدانه نسبت به سيستم آموزش در آن هنگام، و بيمسئوليتي مقامات و رفتار خودکامان? حاکمان وقت، وضع روستاها و شهرها و راهها و معيشت مردم و... دارد که ارزش مطالعه و بررسي جداگانه دارند.»
همچنين احمد قاضي، که کتاب «خاطرات من» اولين بار بهکوشش او منتشر شد و ويرايش جديد کتاب هم با حفظ مقدمه و حواشي و توضيحات او به چاپ رسيده است، در مقدمهاش بر کتاب «خاطرات من» درباره اين کتاب مينويسد: «در اين شرححال، خواننده دقيق و هوشيار با وضع اجتماعي و اقتصادي و روابط اقشار و طبقات جامعه با همديگر، در دوراني که اين حوادث روي ميداده است آشنا ميگردد. نويسنده در اتوبيوگرافي خود از رقابتها، انديشههاي مسلط، تعصبها، دستدرازي و چپاول اموال مردم از طرف مأمورين دولتي و ستمهاي بيحدوحصري که بر مردم کُرد روا داشتهاند با صداقت سخن به ميان آورده و رقابتها و خصومتهاي درون طبقات متنفذ را براي کسب مقام و قبض? قدرت برملا ساخته است.»
درباره عبدالله ناهيد (افتخار) نويسنده کتاب «خاطرات من»
عبدالله ناهيد، متولد 1270 در سليمانکندي سقز و درگذشته به سال 1324، داستاننويس و نقاش و سياستمدار و شاعر ايراني بود. ناهيد از خوانين و مالکان سقز بود. او مادرش را در دوسالگي از دست داد و نزد پدرش بزرگ شد. تحصيلات منظمي نداشت و نويسنده و هنرمندي خودآموخته بود. شوق آموختن باعث شد بعد از دورهاي تحصيل بهشيوه قديم، که بيشتر باعث دلزدگياش شد، خودش به مطالعه و آموختن بپردازد. همچنين نزد استادي به يادگيري زبان فرانسه پرداخت و مقداري هم زبان روسي آموخت. از ناهيد دو رمان به نام «پهلوانان گمنام» و «چگونه به مريخ رفتم؟» منتشر شده که اولي رماني تاريخي درباره حمل? مغول به ايران است و در سال 1319 در چاپخان? خاور در تهران به چاپ رسيده و دومي رماني علمي – تخيلي است و در سال 1320 در همان چاپخانه منتشر شده است. ناهيد به نقاشي هم ميپرداخت و تابلوهايي هم از او به جا مانده است.
او از سال 1316 تا 1322 سه دوره نماينده سقز و بانه در مجلس شوراي ملي بود و بعد از پايان دوران نمايندگياش به سليمانکندي که زادگاهش بود بازگشت و همانجا ساکن شد و در همانجا که متولد شده بود درگذشت.
