کتابي مرجع براي مولويپژوهان و مولويدوستان. کتاب «نامه حکمت: فرهنگ امثال مولانا» فرهنگنامهايست شامل ضربالمثلهايي که مولوي در کتاب مثنوي و ديگر آثارش آورده و نيز ضربالمثلهايي که او خود ساخته و پرداخته و رايج کرده است و بعد از او ورد زبانها شدهاند.
آنها که با آثار مولوي آشنايي دارند ميدانند که مولوي، بهويژه در کتاب «مثنوي»، استاد بهکارگيري تمثيل و ضربالمثل است. کتاب «نامه حکمت» نيز دقيقاً به همين ويژگي کار مولوي نظر دارد و براساس همين ويژگي و اهميت آن در کار مولوي تدوين شده است، ضمن اينکه در کتاب «نامه حکمت» با تعدادي از معروفترين ضربالمثلهاي رايج در زبان و ادبيات فارسي و فرهنگ عامه سروکار داريم که يا توسط مولوي، در مثنوي و ديگر آثارش، به کار گرفته شدهاند و يا مولوي خود آنها را خلق کرده و ضربالمثل چنان با مخاطبان ارتباط برقرار کرده و جان کلام را درباب موضوعي گفته است که بعد از مولوي در دهانها افتاده و به ضربالمثلي رايج و معروف بدل شده است.
کتاب «نامه حکمت» فرهنگنامهايست که در آن، ضمن درج اصل ضربالمثلهاي به کار رفته در آثار مولوي و توضيح درباره ضربالمثلها در موارد لزوم، ضربالمثلهاي ديگرِ مرتبط با اين ضربالمثلها نيز نقل شده است. از اين نظر، کتاب «نامه حکمت» مرجعي براي دسترسي به بخشي از ضربالمثلهاي فارسي است.
مروري بر کتاب «نامه حکمت»
کتاب «نامه حکمت» از ديباچهاي در شرح اهميت گردآوري و تدوين فرهنگ امثال مولانا و توضيح چگونگي تدوين اين کتاب و مجموعهاي از مدخلهايي تشکيل شده که شامل امثال به کار رفته و يا خلقشده توسط مولانا و توضيحاتي درباره اين امثال و نيز امثال مرتبط با هر ضربالمثلاند.
فرهاد اصلاني در ديباچ? کتاب «نامه حکمت»، با آوردن نقل قولهايي از مثنويشناسان و پژوهشگران و صاحبنظران گوناگون در مثنوي و ادبيات کهن فارسي درباره کاربرد ضربالمثل در آثار مولوي و اهميت و حضور پررنگ فرهنگ عامه در اين آثار و نيز جايگاه کتاب «مثنوي» مولوي در ميان مردم، ضرورت تدوين مرجعي شامل ضربالمثلهاي به کار رفته در آثار مولوي را نشان ميدهد.
در ديباچ? کتاب «نامه حکمت»، با ارجاع به قول صاحبنظران مختلف، بر جايگاه مثنوي در متون کهن فارسي و ميزان تأثير آن و اهميتي که اين کتاب در تاريخ تصوف و عرفان اسلامي دارد تأکيد شده و همچنين از اين موضوع سخن رفته که مولوي چطور فرهنگ عامه و مناسبات و عادات مردم زمانهاش را در مثنوي بازتاب داده است. در واقع همين ارتباط مثنوي با فرهنگ عامه است که پاي ضربالمثلها را، که بخشي از گنجين? فرهنگ عامه هستند، به سخن مولوي باز ميکند. مولوي اما فقط در مثنوي از امثال استفاده نکرده و در آثار ديگرش نيز، بهاقتضاي موضوع سخن، سراغ ضربالمثلها رفته است. او گاه، براي تبيين سخن خود و رساندن آنچه ميخواهد بگويد، از ضربالمثلهاي قديميتر و رايج استفاده کرده و گاه خودش ضربالمثلي ساخته که بعد از او رايج شده است.
در کتاب «نامه حکمت» اين ضربالمثلها گردآوري شدهاند، اما گردآورنده تنها به ثبت اصل ضربالمثل اکتفا نکرده و ذيل هر مدخل، هرجا که لازم ديده، توضيحاتي را درباره ضربالمثل مذکور و براي درک بهتر آن ارائه داده و همچنين ضربالمثلهايي را که بهنحوي با ضربالمثل اصلي مرتبطاند و در مواردي در راستاي آن و در مواردي در تقابل با آن قرار دارند، آورده است.
در تدوين کتاب «نامه حکمت» به اين موضوع نيز توجه شده که چهبسا بعضي امثال، بهتنهايي قابل درک نباشند و خواننده نياز داشته باشد ابيات قبل يا بعد از بيتي را که حاوي خود ضربالمثل است بداند. در اين موارد ابيات قبل يا بعد از ضربالمثل نيز در توضيح مدخل آمده است. همچنين اگر جايي لازم ديده شده که مخاطب در جريان حکايتي که ضربالمثل به آن مربوط است هم قرار بگيرد، خلاصهاي از آن حکايت نيز نقل شده است. مثلاً اگر ضربالمثلي داراي شأن نزول است و درک روشن ضربالمثلِ مزبور به دانستن آن شأن نزول وابسته است، خلاصهاي از حکايتي که حاوي آن شأن نزول است نيز در ذيل مدخل آمده است.
چنانکه در ديباچ? کتاب «نامه حکمت» توضيح داده شده، ضربالمثلهايي از اين کتاب که متعلق به «مثنوي» هستند، براساس «مثنوي» تصحيح محمدعلي موحد ثبت شدهاند و گردآورنده در مورد امثال موجود در آثار ديگر مولانا هم به بهترين تصحيح موجود از هر اثر رجوع کرده و آن را مبناي کار خود براي ثبت امثال مولانا قرار داده است. بنابراين در کتاب «نامه حکمت» با ثبت معتبر و قابل اطميناني از امثال مولانا مواجهيم.
کتاب «نامه حکمت: فرهنگ امثال مولانا» در نشر نگاه معاصر منتشر شده است.
درباره فرهاد اصلاني، تدوينگر کتاب «نامه حکمت»
فرهاد اصلاني، متولد 1362، پژوهشگر ادبيات کلاسيک فارسي و مترجم ايراني است. از آثار تأليفي و پژوهشي او ميتوان به کتابهاي «ويس و رامين و دين زردشتي»، «داستاننامه: فرهنگ امثال شاهنامه» (با همکاري معصومه پورتقي) و «پندنامه: فرهنگ امثال سعدي» و از ترجمههاي او ميتوان به کتاب «زنان شاهنامه» (ترجم? مشترک با معصومه پورتقي) اشاره کرد.
اصلاني همچنين، به همراه معصومه پورتقي، کار تنظيم و تدوين بيتياب «شاهنامه» تصحيح جلال خالقي مطلق را انجام داده است.
.jpg)
