بحر طویل عامیانه و بحر طویل و سرایان

کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان» نوشت? حسن ذوالفقاري و مسلم نادعلي‌زاده
پژوهشي در بحرطويل عاميان? فارسي و معرفي بحرطويل‌سرايان و نمونه‌هايي از آثارشان. کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان» اثري‌ست تحقيقي درباره يک قالب شعري عاميان? فارسي که کمتر مورد پژوهش جدي قرار گرفته و در عين محبوبيت در بين مردم، چندان به‌طور تخصصي روي آن کار نشده است.
بحرطويل، چنانکه در مقدم? حسن ذوالفقاري بر کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان» توضيح داده شده، «از برساخته‌هاي شاعران عامّه‌سرا و مورد پسند مردم است.» به دليل اقبال عام? مردم به بحرطويل و جذابيتهاي آن براي مردم، اين قالب و گون? شعري را جزو ادبيات عاميانه تقسيم‌بندي مي‌کنند و در کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان» نيز به اين تقسيم‌بندي اشاره و دليل آن توضيح داده شده است.
حسن ذوالفقاري و مسلم نادعلي‌زاده در کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان» به تحقيق در جنبه‌ها و وجوه و ويژگي‌هاي گوناگون بحرطويل پرداخته‌اند و نمونه‌هايي از بحرطويل را از دوره‌هاي مختلف تاريخي آورده‌اند و همچنين بحرطويل‌سرايان فارسي و آثاري از آن‌ها را، به‌ترتيب تاريخي و از دوران قديم تا دوران معاصر، معرفي کرده‌اند.
کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان» کتابي‌ست هم مناسب متخصصان ادبيات و به‌ويژه پژوهشگران شعر فارسي و ادبيات عاميانه و شفاهي و هم جذاب براي مخاطبان عادي شعر فارسي و مخصوصاً کساني که به ادبيات و شعر عاميانه علاقمند هستند.

مروري بر کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان»
کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان» از مقدمه‌اي به‌قلم دکتر حسن ذوالفقاري و دو بخش تشکيل شده است. در بخش اول اين کتاب، با عنوان «درآمدي بر بحرطويل عاميانه»، به تعريف بحرطويل عاميانه و توضيح تفاوت آن با بحرطويل عروضي پرداخته شده است. در اين بخش از کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان» همچنين درباره ويژگي‌هاي بحرطويل و مشخصات ساختاري و محتوايي آن و انواع بحرطويل و نيز ديدگاه‌هاي محققان درباره بحرطويل توضيح داده شده است.
کاربردهاي بحرطويل در مراسم سخنوري و تعزيه‌خواني و نوحه‌خواني و آيين گل‌گرداني و ترانه‌ها و تصنيف‌ها و پيش‌پرده‌خواني و ضربِ زورخانه، جنبه‌هاي ادبي بحرطويل، موضوعات بحرطويل و تفاوت بحرطويل با قالب‌هاي ديگر، از جمله مباحثي‌اند که در بخش اول کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان» به آن‌ها پرداخته شده است.
بخش دوم کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان»، با عنوان «بحرطويل‌سرايان»، به معرفي سرايندگان بحرطويل عاميان? فارسي، از قديمي‌ترين آن‌ها تا بحرطويل‌سرايان معاصر، و درج نمونه‌هايي از آثارشان اختصاص دارد. خواجه عصمت‌الله بخارايي، سيّد عبدالعظيم بُن‌درختي، حيرتي توني، فارغ گيلاني، شاهداي نيشابوري، طرزي افشار، صابر، خالصا، مجتبي مينوي، گلچين گيلاني، ابوالقاسم حالت، سهراب اسدي تويسرکاني، حاج حبيب‌الله موحد، محمدعلي صالح‌نيا، مُشفق تهراني و مهدي رحيمي از جمله بحرطويل‌سراياني هستند که زندگي و نمونه‌اي از آثارشان در بخش دوم کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان» آمده است.
در پايان کتاب هم فهرستي از بحرطويل‌ها و نيز ترکيب‌هاي بديع و تازه در بحرطويل آمده است.
آنچه مي‌خوانيد بخشي‌ست از کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان» که در آن، ضمن تعريف بحرطويل عاميانه، نمونه‌اي از آن نيز آمده است: «بحرطويل عاميانه را مي‌توان چنين تعريف کرد: "از قالب‌ها و گونه‌هاي شعر عامّه است که هر مصراع آن از توالي نامحدود يک رکن عروضي سالم با قافي? پاياني و مياني، بدون تساوي مصراع‌ها و نظم ثابت، خارج از سنّت‌هاي مرسوم، سروده و به‌تسلسل خوانده مي‌شود." مثل اين نمونه از جمال سويدا (قرن دوازدهم ه.ق) در تضمين غزل حافظ:
"الا يا ايّها السّاقي"، به عارض ماه آفاقي، نظر بر تيره‌روزان کن، چراغ ما فروزان کن، به دستِ چون يدِ بيضا، سر ميناي مي بگشا، دماغ‌آشفته مخمورم، بده صهباي پرزورم، يک امشب مي‌پرستم کن، سيه‌مستِ الستم کن، مگر منصوردم گردم، به حق‌گويي علم گردم، به صحراي جنون تازم، به عالم شوري اندازم، نگاهم خون‌چکان گردد، نفس آتش‌عنان گردد، به هر جا بينم آهويي، ز ليلي بشنوم بويي، به هر جا لاله‌اي بينم، ز داغِ عشق گل چينم، "يکي از عقل مي‌لافد، دگر طامات مي‌بافد"، مرا در عشق چون حافظ، نيايد ناصح و واعظ، همان بِه کز خمار مِي، تو را گويم که پي‌درپي، براي اين دل شيدا، پيِ اين جان غم‌فرسا، "ادر کأساً و ناولها"».
کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان» در انتشارات ققنوس منتشر شده است.

درباره حسن ذوالفقاري و مسلم نادعلي‌زاده، نويسندگان کتاب «بحرطويل عاميانه و بحرطويل‌سرايان»
دکتر حسن ذوالفقاري، متولد 1345 در دامغان و درگذشته به‌سال 1401، پژوهشگر ادبي ايراني است. او داراي دکتراي زبان و ادبيات فارسي از دانشگاه تهران است و در دانشگاه تربيت مدرس تدريس مي‌کند و عضو هيئت علمي اين دانشگاه است.
ذوالفقاري از پژوهشگراني است که تمرکز اصلي‌اش بر پژوهش در فرهنگ و ادبيات عاميان? ايران است و کتاب‌هايي چون «فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌هاي فارسي» و «ادبيات مکتب‌خانه‌اي ايران» از جمله آثار پژوهشي است که در اين حوزه از او منتشر شده است.
از ديگر آثار حسن ذوالفقاري مي‌توان به کتاب «باورهاي عاميان? مردم ايران» اشاره کرد که کتابي مرجع درباره باورهاي عاميان? مردم ايران است و ذوالفقاري آن را با همکاري علي‌اکبر شيري تأليف کرده است.

دکتر مسلم نادعلي‌زاده، متولد 1364، پژوهشگر ادبيات فارسي است. نادعلي‌زاده داراي فوق ليسانس فرهنگ و ارتباطات از دانشگاه امام صادق و دکتراي زبان و ادبيات فارسي از دانشگاه آزاد اسلامي، واحد علوم و تحقيقات و مدير گروه زبان و ادبيات فارسي دانشگاه بين‌المللي اهل بيت است. از او مقالاتي در نشريات مختلف منتشر شده است.
نادعلي‌زاده همچنين دبير علمي شوراي شعر، ترانه و کلام وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي است. کتاب «درآمدي بر مباني تعزيه‌شناسي و تعزيه‌پژوهي» از جمله آثار اوست.