موسیقای نهنگان آبی

کتاب «موسيقاي نهنگان آبي» اثر آدونيس
مقالاتي خواندني از يکي از بزرگترين شاعران مدرن جهان عرب. کتاب «موسيقاي نهنگان آبي»، چنانکه در مقدم? فاطمه پرچگاني بر ترجم? فارسي اين کتاب توضيح داده شده، ترجم? منتخبي است از مقالات دو کتابِ آدونيس: يکي کتاب «موسيقي نهنگ آبي»، با عنوان اصلي «موسيقي الحوت الأزرق» و ديگري کتاب «اقيانوس سياه»، با عنوان اصلي «المحيط الأسود» که متن اصلي اولي، نخستين بار در سال 2002 و متن اصلي دومي، نخستين بار در سال 2005 منتشر شده است.
در کتاب «موسيقاي نهنگان آبي» ترجم? فارسي گزيده‌اي از مقالات آن هر دو کتاب به مخاطبان فارسي‌زبان ارائه شده است.
کتاب «موسيقاي نهنگان آبي» حاوي ژرف‌کاوي‌هاي شاعري متفکر و منتقد در مسائل گوناگون، به‌ويژه مسائل فرهنگي و هويتي جهان عرب، و نيز ديدگاه‌هاي او دربار? شعر و ادبيات است.

مروري بر کتاب «موسيقاي نهنگان آبي»
آدونيس در مقالاتي که از او در کتاب «موسيقاي نهنگان آبي» گردآوري و ترجمه شده، با ريزبيني و نکته‌سنجي و دقتي نقادانه و محققانه به موضوعات گوناگون، از زبان و مشخصاً زبان عربي گرفته تا هويت و فرهنگ عربي و جامعه و سياست و شعر و ادبيات و مواجه? شرق و غرب در جهان امروز و جايگاه انسان عرب در چشم جوامع غربي، مي‌نگرد و به تأمل در اين موضوعات مي‌پردازد.
کتاب «موسيقاي نهنگان آبي» همچنين نقبي به تاريخ و گذشت? فرهنگي جهان عرب است و گذشته و سنت را از منظر متفکري مدرن، که هم بر بر ميراث گذشت? خود مسلط است و آن را مي‌شناسد و هم به مسائل دنياي امروز و فرهنگ عربي معاصر و نيز آنچه در جهان غرب مي‌گذرد وقوف دارد، مورد واکاوي نقادانه قرار مي‌دهد و نيز از نوع مواجه? جهان عرب با مدرنيته سخن مي‌گويد.
چنانکه در پيش‌گفتار اميرحسين الهياري بر ترجم? فارسي کتاب «موسيقاي نهنگان آبي» اشاره شده، آدونيس در مقالات اين کتاب «از ديدگاهِ يک فيلسوف به جهان نگريسته. به جهاني که شامل جهانِ ملموسِ بيروت تا نيويورک است و البته اقليمِ ناملموسِ شعر و فرهنگِ عربي.»
کتاب «موسيقاي نهنگان آبي» شامل بيست‌وسه مقاله است. اين مقالات عبارتند از: «زبان؛ "زنده"، "مرده"»، «قدرت اصل»، «سرماي? ماشيني، سرماي? انساني»، «شوک»، «چشم‌انداز»، «"سفيد" / نيويورک»، «جهاني‌سازي آمريکايي و شهر معلق عربي»، «سياست آمريکايي و "تئاتر شرارت"»، «عمق و سطح»، «به عقب برنگرد حتي همراه خورشيد»، «به سوي جنگي جهاني و پيوسته؟»، «مسئله‌اي عراقي يا آمريکايي؟»، «شرق – چه "شرقي"؟»، «در افق بيروت»، «جاذبه»، «تناقض»، «سنتور»، «شذرات»، «آغاز، تقليد، هويت»، «موسيقاي نهنگان آبي»، «ميهني که ميهن نيست»، «غربي که عرب‌ها خلق مي‌کنند» و «آن بي‌پاياني مشترک».
آنچه مي‌خوانيد قسمتي است از مقاله‌اي از کتاب «موسيقاي نهنگان آبي»، با عنوان «آن بي‌پاياني مشترک»، که آدونيس در آن از بعضي از کهن‌ترين آثار ادبي، که از سرچشمه‌هاي ادبيات جهان به حساب مي‌آيند، سخن مي‌گويد: «اگر سخن دربار? آغاز شعر صحيح باشد، بايد گفت که در کرانه شرقي مديترانه است. از نظر فني، شکل‌ها و صورت‌هاي نخستِ ارتباط ميان انسان و جهان و ميان کلمات و اشياء و ميان ذات و ديگري در آنجا شکل گرفت. از طريق حماسه گيلگمش و حماسه‌هاي اديسه و ايلياد، براي اولين بار پرسش‌هاي هستي‌شناسانه دربار? هرآنچه مربوط به انسان و جهان و سرنوشت است، مطرح شدند. ناشناخته – از نظر جستجو و کشف، سرگرداني – از نظر تجربه و پرسش، آميختگي ميان انسان و غيب، طبيعت و ماوراء آن که گويي يک موجوديت و کيان هستند: اين امر، ابعادي بي‌نظير بر چشم‌انداز هنري در اين سروده‌هاي بزرگ مي‌افزايد، و به زندگي انسان در ماجراجويي وجودي آن و پرسش‌هايش، به‌طور همزمان بُعد تراژدي، پوچي، و قهرماني مي‌بخشد.
در اين تجربه‌هاي بزرگ درمي‌يابيم که ماجراجويي در جهان خارجي از ماجراجويي در جهان داخلي يعني جهان ذات جدا نيست. کشف ظاهر گونه‌اي از کشف باطن است. و عکس آن نيز صحيح است. ديدن زيبايي ظاهر هستي با چشم از رؤياي باطن از نظر حدس قلبي جدا نيست. و احساسِ زمان و نابودي، صورت ديگري از احساس ابديت و مرگ است.
در اين تجربه‌ها، وحدتي ميان واقعيت و افسانه، ميان انديشه و تخيل و ميان آشکار و نامرئي مي‌يابيم و متوجه مي‌شويم که کار خلاقانه در زبان، همان خواندن ناشناختگي جهان و جستجوي ستارگان در حرکت هماهنگ ميان تناقضات است: ميان شريعت و شعر، منطق و سِحر، عقل و وحي، روستا و شهر، شکار و چوپاني، دريانوردي و کشاورزي، باديه‌نشيني و شهرنشيني.
در همه اينها مي‌توانيم گرايش نهفته درون انسان به ديدار و پيوند با ديگري را ببينيم، که در هويتي يگانه نهفته که هويتِ هويت‌هاست. منظور، هويت حضور انسان در جايي فراتر از گرايش‌هاي محدود جغرافيايي، نژادي و فرهنگي است. عامل وحدت بين دو کرانه مديترانه نيز در همين بوده است، در حالي که درياي سياست، چيرگي و گستردگي، ميان آن‌ها جدايي مي‌انداخت.»
کتاب «موسيقاي نهنگان آبي» با ترجم? فاطمه پرچگاني و جعفر ثعلبي، همراه با پيش‌گفتار اميرحسين الهياري و مقدم? فاطمه پرچگاني، در انتشارات مولي منتشر شده است.

دربار? آدونيس
علي احمد سعيد إسبر، معروف به آدونيس، متولد 1930، شاعر، مقاله‌نويس، منتقد ادبي و مترجم اهل سوريه است. آدونيس را بزرگترين شاعر زند? جهان عرب لقب داده‌اند و او را، به‌لحاظ جايگاهش در شعر مدرن عرب، با تي. اس. اليوت در جهان انگليسي‌زبان مقايسه کرده‌اند. آدونيس از پيشگامانِ و پايه‌گذاران انقلاب مدرنيستي در شعر عربيِ نيم? دوم قرن بيستم و يکي از کساني است که نامش معمولاً به‌عنوان يکي از گزينه‌هاي احتمالي برند? جايز? نوبل ادبيات، در گمانه‌زني‌هاي مربوط به اين جايزه مطرح مي‌شود.
از جمله آثار آدونيس مي‌توان به «ترانه‌هاي مهيار دمشقي» و «الکتاب» اشاره کرد.