مسئله مدرسه - بازاندیشی انتقادی در آموزش و پرورش ایران

کتاب «مسئل? مدرسه» نوشت? نعمت‌الله فاضلي
درس‌گفتارهايي نقادانه درباب مسائل آموزش و پرورش در ايران. کتاب «مسئل? مدرسه: بازانديشيِ انتقادي در آموزش و پرورش ايران» مجموعه‌اي از سخنراني‌ها و گفتارها و مقالات نعمت‌الله فاضلي است که در هم? آن‌ها، با رويکردي ميان/ فرارشته‌اي و مبتني بر انسان‌شناسي و جامعه‌شناسي، به آسيب‌شناسي و نقد ساختار آموزش و پرورش و تعليم مدرسه‌اي در ايران پرداخته شده است.
در کتاب «مسئل? مدرسه» با نگاهي نقادانه از بحراني سخن رفته که آموزش و پرورش در ايران با آن مواجه است: بحران ناکارآمدي مدرسه‌ها در پرورش نگرش نقادانه در دانش‌آموزان و علاقمند کردن آن‌ها به مباحث درسي.
کتاب «مسئل? مدرسه» ضرورت تحولي بنيادين را در نظام آموزشي مدارس ايران يادآور مي‌شود و نشان مي‌دهد که سيستم بروکراتيک آموزش مدرسه‌اي چه مسائلي را در امر آموزش پديد آورده است. اين کتاب نقدي است همراه با پيشنهاد و جستجوي راهکار براي برون‌رفت از مسائلي جدي که نظام آموزش مدرسه‌اي در ايران گرفتار آن‌هاست.
کتاب «مسئل? مدرسه» کتابي است کارآمد براي هم? کساني که دغدغ? آموزش مدرسه‌اي و بهبود نظام آموزش و پرورش در ايران را دارند؛ کساني که يا خودشان معلم‌اند و دوست دارند شوق يادگيري و تفکر را در دانش‌آموزان بيدار کنند و سيستم آموزش مدرسه‌اي را در برانگيختن اين شوق ناتوان مي‌يابند يا والدين بچه‌هايي مدرسه‌اي هستند و مي‌بينند که سيستم آموزش مدرسه‌اي رغبت به يادگيري و تفکر را در فرزندانشان برنمي‌انگيزد و همچنين کساني از هر قشر که به مسائل جامع? ايران و به‌ويژه مسائل مربوط به آموزش و پرورش علاقمند هستند.

مروري بر کتاب «مسئل? مدرسه»
نعمت‌الله فاضلي در کتاب «مسئل? مدرسه» بحران آموزش مدرسه‌اي در ايران را از وجوه و جنبه‌هاي گوناگون و از منظري فرهنگي و انسان‌شناختي و جامعه‌شناختي مورد تحليل و بازنگري و بازانديشي نقادانه قرار مي‌دهد و ما را نيز به‌عنوان مخاطبان اين کتاب به بازانديشي نقادانه در اين مقوله و به بحث گذاشتن آن فرامي‌خواند.
کتاب «مسئل? مدرسه» دعوتي عمومي به تأمل درباب نظام آموزش مدرسه‌اي در ايران و ايرادهاي آن است و دعوت براي انديشيدن به راهکارهاي ايجاد تغيير در شيو? آموزش مدرسه‌اي.
جان کلام آنچه در کتاب «مسئل? مدرسه» آمده است، چنانکه در مقدم? محمدرضا سرکارآراني بر اين کتاب توضيح داده شده، «اين است که آموزش مدرسه‌اي در ايران – صرف‌نظر از تقسيم‌بندي دوره‌هاي تحصيلي – بيشتر "آمرزشي" و "مناسکي" است؛ پيرامون "آداب" مي‌گردد و از پرورش "ادب" ناتوان است! دقيقاً به معني نفي "خودبودگي" آدمي و تلاش براي تطهير او از وسوسه يا تمايل به "خودانديشي"، "خوداتکايي" يا "سوژه بودن"! در نتيجه تلاش مي‌کند ابزار را به‌جاي انديشه بنشاند؛ به‌جاي پرورش بينش، در انتقال دانش مرده جهدي بليغ کند!؛ و به‌جاي توجه به کودک به‌مثابه عنصر کانوني تربيت، با اراده بروکراتيک يا قهر سياسي به هرآنچه غير اوست اولويت بخشد!» و باز چنانکه در همين مقدمه اشاره شده است، در اين کتاب شاهد کوششي هستيم «براي يافتن چرايي افول سامانه آموزش مدرسه‌اي در ترويج يادگيري و چگونگي برساختن يا امکان باززنده‌سازي آن بر بنياد هنر وجودي انسان؛ يعني "خودبودگي"، "خودمحقق‌شدگي"، توانايي "انديشيدن"، "خوانا" و "نويسا" شدن و شوق "تغيير" و "تمناي يادگيري".»
کتاب «مسئل? مدرسه» از مقدم? محمدرضا سرکارآراني با عنوان «پرده ديگر شد ولي معني همانست اي پسر!»، مقدم? نويسنده با عنوان «ديباچه و چند پرسش»، پانزده فصل و مؤخره‌اي با عنوان «آموزش چشم و معلمان آبروي جامعه‌اند» تشکيل شده است.
فصل‌هاي پانزده‌گان? کتاب «مسئل? مدرسه» عبارتند از: «مرگ مدرسه يا مرگ سوژه»، «آموزش و مسئله شهروندي»، «مسئله معلمي»، «ياددهي و يادگيري در دوره بحران»، «معلمي بازانديشانه»، «سفري به دنياي درون معلم»، «انشا و معلمي»، «فرار از مدرسه»، «بحران بي‌سوادي در ايران»، «چرا بايد باسواد شويم؟»، «سواد انتقادي»، «کدام پداگوژي؟»، «مسئله آموزش ابتدايي»، «بوم‌شناسي و مسئله يادگيري» و «مسئوليت ما چيست؟».
نعمت‌الله فاضلي در بخشي از مقدمه‌اش بر کتاب «مسئل? مدرسه» دربار? هدفش از نگارش اين کتاب مي‌نويسد: «وظيفه آموزش چيست؟ آموزش در جامعه ما چه کرد و چه نکرد؟ چرا آموزش در ساختن جامعه ما کامياب نيست؟ برنامه درسي مدارس چه ويژگي‌ها و چالش‌هايي دارند؟ مسئله معلم و معلمي چيست؟ چرا سواد در ايران فراگير نشد؟ مدرسه چيست؟ مدرسه در ايران معاصر چه کاري انجام داد و از انجام چه کاري بازماند؟ مدرسه مي‌ماند يا مي‌ميرد؟ اکنون در آغاز سده پانزدهم قرار داريم و يک قرن از عمر دولتي‌شدن تمام‌عيار مدرسه در ايران مي‌گذرد. ره‌آورد دولتي‌شدن مدرسه براي ما چه بود و چه نبود؟ اينها و پرسش‌هاي ديگر، موضوعات مهمي هستند که گفتمان آموزش پيوسته نيازمند توجه به آن‌ها و تحليل‌شان است. نمي‌گويم در اين کتاب اين پرسش‌ها را کاويده‌ام يا تحليل و ارزيابي دقيق و نظام‌مند از آن‌ها کرده‌ام. چنين کاري نيازمند پژوهش‌هاي گسترده نظري و تجربي است. اما هدف اين کتاب اين است که در مسير طرح ديدگاهي باشد که اين پرسش‌ها در آن اهميت و مرکزيت دارد.»
کتاب «مسئل? مدرسه: بازانديشيِ انتقادي در آموزش و پرورش ايران» در انتشارات هوش ناب منتشر شده است.

دربار? نعمت‌الله فاضلي، نويسند? کتاب «مسئل? مدرسه»
دکتر نعمت‌الله فاضلي، متولد 1343 در اراک، انسان‌شناس، استاد بازنشست? پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، مؤلف، پژوهشگر و مترجم ايراني است. فاضلي داراي دکتراي انسان‌شناسي اجتماعي از مدرس? مطالعات شرقي و آفريقايي دانشگاه لندن است. او نقش مؤثري در گسترش رشت? انسان‌شناسي فرهنگي و مطالعات فرهنگي در ايران داشته و آثار متعددي را در حوزه‌هاي انسان‌شناسي، مطالعات فرهنگي، مطالعات شهري و فرهنگ ايران تأليف و ترجمه کرده است.
فاضلي همچنين سخنراني‌ها، گفت‌وگوها و نشست‌هاي متعددي را دربار? فرهنگ معاصر ايران و موضوعات گوناگون مربوط به حوزه‌هاي علوم انساني و اجتماعي در انجمن جامعه‌شناسي ايران، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي و دانشگاه‌هاي مختلف ايران داشته و با روزنامه‌هاي مختلفي، نظير «همشهري»، «اعتماد» و «شرق»، همکاري کرده و نيز در برنامه‌هاي تلويزيوني متعددي حضور داشته و در اين برنامه‌ها با بعضي چهره‌هاي علمي شاخص، نظير محمدامين قانعي‌راد و صادق زيباکلام، به مناظره و گفت‌وگوي علمي نشسته است.
شناسايي و تحليل فرهنگ معاصر ايران، مسئله‌شناسي فرهنگي، تاريخ فرهنگي ايران، ابعاد فرهنگي شهر، ابعاد فرهنگي آموزش و علم و دانشگاه موضوعاتي هستند که فاضلي در آثار و کارهاي پژوهشي و علمي خود به آن‌ها پرداخته است.
از آثار تأليفي نعمت‌الله فاضلي مي‌توان به کتاب‌هاي «تجربه تجدد: رويکردي انسان‌شناختي به امروزي شدن فرهنگ ايران»، «تاريخ فرهنگي ايران مدرن: گفتارهايي در زمينه تحولات گفتماني ايران امروز از منظر مطالعات فرهنگي»، «زنانه شدن شهر، با تأکيد بر فضاهاي شهر تهران»، «مردم‌نگاري سفر: توصيف‌ها و تحليل‌هاي انسان‌شناختي از فرهنگ و جامعه امروز غرب» و «پشت درياها شهري است: فرايندها، روش‌ها و کاربردهاي مردم‌نگاري شهري» و از ترجمه‌هاي او مي‌توان به کتاب «انسان‌شناسي فرهنگي» اشاره کرد.