کتاب «1348: سخني پيرامون انقلاب 57 از گذرگاه ادبيات» نوشت? سيامک مهاجري
نگاهي به خاستگاه فکري انقلاب ايران، از چشمانداز ادبيات. کتاب «1348: سخني پيرامون انقلاب 57 از گذرگاه ادبيات» کتابي است که انقلاب ايران را، با نقط? عطف قرار دادن سال 1348 خورشيدي بهعنوان سالي مهم براي ادبيات و سالي سرنوشتساز براي تاريخ معاصر ايران، توضيح ميدهد.
سيامک مهاجري در کتاب «1348» بر آن است که از طريق بررسي گفتمانهاي اصلي و مهم حاکم بر ادبيات ايران در سال 1348 خورشيدي، سالي که او خود در مقدم? اين کتاب از آن بهعنوان «نقطهاي تَکين» در تاريخ معاصر ايران ياد ميکند، به توضيحي درباب انقلاب ايران برسد.
کتاب «1348» نه يک تاريخنگاري ادبي بلکه قرائتي از گفتمانهاي غالبي است که در سال 1348 خورشيدي در ادبيات معاصر ايران مرئي شدند و نمودهايي ادبي از انديشهاي بودند که قرار بود به انقلاب ختم شود.
در کتاب «1348» ترجم? فارسي کتاب «ادبيات چيست؟» ژان پل سارتر، که اولين بار در سال 1348 با ترجم? ابوالحسن نجفي و مصطفي رحيمي در ايران به چاپ رسيد، جايگاهي ويژه دارد و کتاب گويي حول محور همين ترجمه ميگردد چون، چنانکه نويسنده در اين کتاب توضيح ميدهد، دقيق شدن در ترجم? کتاب «ادبيات چيست؟» گفتماني مهم را در فضاي ادبي ايرانِ عصر پهلويِ دوم مرئي ميکند.
مروري بر کتاب «1348»
سيامک مهاجري در کتاب «1348»، سال 1348 خورشيدي را، بهعنوان «اوج شکوفاييِ ادبيات جديد در ايران»، در کانون توجه قرار ميدهد و انقلاب ايران را عمدتاً از منظر گفتمانهاي ادبيِ شکلگرفته و تأسيسشده در حول و حوش همين سال شرح ميدهد.
مهاجري بعد از مقدمهاي در توضيح رويکرد خود در کتاب «1348» و آنچه در آن در مرکز توجه قرار داده و ذکر دليل اين مرکزيت، کتاب خود را با توضيحي تاريخي دربار? چراييِ اهميت سال 1348 خورشيدي در تاريخ ادبيات معاصر ايران شروع ميکند و با بحثي درباب ترجم? فارسي کتاب «ادبيات چيست؟» ژان پل سارتر ادامه ميدهد و در فصلهاي بعدي کتاب «1348» نيز باز به اين کتاب برميگردد.
در کتاب «1348» ترجم? فارسي کتاب «ادبيات چيست؟» سارتر، نه صرفاً بهمثابه يک متنِ ترجمه، بلکه بهعنوان يک ترجمه – تأليف و متني که حاوي پيامي براي جامعه و ادبيات ايران است و با آيند? گفتمان غالب ادبي و تفکر انقلابي در ايران معاصر گره خورده، مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است.
بهاعتقاد مهاجري، مقدم? ابوالحسن نجفي و مصطفي رحيمي بر ترجم? فارسي کتاب «ادبيات چيست؟» و لغتنامهاي که آنها به پايان اين ترجمه افزودهاند و در آن پارهاي از اصطلاحات فلسفي و تخصصي کتاب را توضيح دادهاند، متن فارسي «ادبيات چيست؟» را از يک ترجم? صرف فراتر ميبرد و آن را به اثري تبديل ميکند که با جامعه و ادبيات ايران وارد گفتوگو شده است و در پي تأسيس گفتماني در متن جامعه و ادبيات زمانه و روزگار خود است.
کتاب «1348»، در پي راهيابي به گفتوگويي که مترجمان فارسي کتاب «ادبيات چيست؟» در فضاي اجتماعي و ادبي ايرانِ اواخر ده? 40 خورشيدي مطرح کردهاند و کشف منطق اين گفتوگو، بحث خود درباب ترجم? فارسي «ادبيات چيست؟» را، بعد از ارائ? نکاتي مقدماتي، با بحث دربار? واژ? «آزادي» در اين کتاب آغاز ميکند چرا که نويسنده معتقد است که «گويي مترجمان از طريق سارتر، در حال انتقال پيامي به جامعهي خود هستند؛ پيامي که تنها موضوع نوشتن را آزادي ميداند.»
اما آنچه مهاجري در ادام? اين بحث مطرح ميکند و در پي اثبات آن است، اين نکته است که آزادياي که گويي پژواک آن در ترجم? فارسي کتاب «ادبيات چيست؟» به گوش ميرسد و در اين ترجمه منعکس شده است، چيزي بيرون از آزادي سياسي است و با مفهوم فرد و فرديت انسان و جستجوي دروني در هويت و خويشتن و ماهيت انسان گره خورده است.
در کتاب «1348» بعد از توضيحي مبسوط در تأويل منطق ترجم? فارسي کتاب «ادبيات چيست؟» و توضيح معنا و مفهومي که، بهاعتقاد نويسنده، مترجمان اين کتاب از آزادي مورد نظر سارتر استنتاج کردهاند و نيز توضيح رابط? اين مفهوم از آزادي با گفتمان انقلابيِ منجر به انقلاب 57، وارد متنها و گفتمانهاي ادبي ديگري ميشويم که از ديد نويسنده، بهنحوي با آزاديِ طنينانداز در ترجم? فارسي کتاب «ادبيات چيست؟» نسبت و پيوند دارند. اين آزادي، چنانکه در کتاب «1348» ميخوانيد، حاوي تعريفي از ادبيات است که با تعريف مبتني بر تعليم و پرورش مردم که مفهومي برآمده از عصر مشروطه است و نيز تعريف مبتني بر ادبيات متعهد رئاليسم سوسياليستي در تقابل و تعارض است.
مهاجري در کتاب «1348» در پي تاريخنگاري ادبي يا مرور و بازخواني و نقد آثار ادبي فارسي توليد و منتشر شده از ده? 40 خورشيدي تا پيروزي انقلاب ايران نيست. او در اين کتاب، متون و گفتمانهاي ادبي خاصي را که به ايد? محوري کتاب او، که همان آزادي فردي و وجودي و مکاشف? دروني است و البته با فرديت و آزادي فردي در معناي ليبرالي آن تفاوت دارد و بيشتر واجد جنبهاي جمعي و مردمي است، از زاوي? همين ايد? اصلي و از منظر دوري و نزديکي با تعبيري از اين ايده که به انقلاب منجر شد، مورد بررسي قرار ميدهد و البته در کنار گفتمان ادبي ده? 40 خورشيدي بهبعد، از گفتمان دينياي هم که در همان دهه درباب مرجعيت شکل گرفت، باز از زاوي? ايد? محوري کتاب خود، بحث ميکند.
سخنراني ابراهيم گلستان در دانشگاه شيراز، که بعدها در کتاب «گفتهها» به چاپ رسيد، و نيز سخنرانياي از محمود دولتآبادي، که متن آن با عنوان «موقعيت هنر و ادبيات کنوني» منتشر شده است، از جمله متوني هستند که در کتاب «1348» به آنها پرداخته شده است.
شبهاي شعر گوته، گفتمان علي شريعتي، ادبيات جريانگريز عصر پهلوي و نيز سانسور در دوران پهلوي دوم، از ديگر موضوعاتي هستند که در کتاب «1348» از آنها سخن رفته است.
کتاب «1348» از مقدمه و شانزده فصل تشکيل شده است. فصلهاي شانزدهگان? اين کتاب عبارتند از: «ادبيات چيست»، «ابراهيم گلستان: سنت و فرديت»، «دولتآبادي و دفاع از هنر آزاد تحليلي»، «بازآرايي استبداد در آرايش آزادي»، «استبدادسرايي در جوار گوته»، «ضيافت بزرگ براي علوي»، «دستگاه سانسور: ظاهري هيولايي، باطني مردد»، «اعلاميهاي که هرگز منتشر نشد»، «بحثي دربارهي مرجعيت و روحانيت»، «قيامي برعليه استبداد»، «و اما معماي فرديد!»، «بازآرايي مردم در سخن روانشناسي و جامعهشناسي»، «جريانگريزها و الهيات ضد مردمي»، «تندرکيا متهم رديف اول»، «هوشنگ ايراني؛ جيغ بنفشي زير خاکستر» و «بيژن الهي در پردهي آخر نمايشي نيمهتمام».
کتاب «1348: سخني پيرامون انقلاب 57 از گذرگاه ادبيات» در نشر اگر منتشر شده است.
دربار? سيامک مهاجري، نويسند? کتاب «1348»
سيامک مهاجري، متولد 1360، پژوهشگر ادبيات و علوم اجتماعي و نمايشنامهنويس ايراني است. مهاجري تحصيلکرد? جامعهشناسي، فلسفه و ادبيات انگليسي است. از آثار او ميتوان به نمايشنام? «لندهور شاه» اشاره کرد. سيامک مهاجري همچنين ارائ? مجموعه درسگفتاري با عنوان «خِرَدِ ادبيات» را در کارنام? کاري خود دارد.
