کتاب «از آينه تا خشت» نوشت? محمدرضا رهبريان
کتابي در معرفي ابراهيم گلستان و آثار او. کتاب «از آينه تا خشت: 100 سال زندگي ابراهيم گلستان» مروري است بر زندگي و آثار ابراهيم گلستان و حواشي مربوط به او.
محمدرضا رهبريان در کتاب «از آينه تا خشت» بر کارنام? کاري و نيز زواياي گوناگون زندگي و شخصيت ابراهيم گلستان نور تابانده است.
ابراهيم گلستان از چهرههاي مطرح و مهم ادبيات و سينماي ايران است. او نويسنده و فيلمسازي است که در متن دوراني مهم از تاريخ معاصر ايران زيسته و کار کرده و سبک و لحن خاص خود را در سينما و ادبيات ايران ابداع کرده و در قصهها و فيلمهايش به کسي و جرياني باج نداده و حتي در آن دسته از فيلمهايش که بهسفارش ساخته شدهاند نيز حرف خود را بهنحوي در فيلم گنجانده و موضع خود را نشان داده و اعلام کرده است.
قصهها و فيلمهاي ابراهيم گلستان از آثار پيشروِ زمان? خود به حساب ميآيند و شباهتي به جريان غالب قصهنويسي و فيلمسازي دوران خود ندارند. فاصل? معنادار آثار گلستان از پسندِ زمانه، از تکرو بودن او ميآيد و از نگاه انتقادياش به هرچيزي که بهعادت پذيرفته ميشود. اين نگاه انتقادي را در گفتههاي صريح و جنجالبرانگيز او دربار? بعضي شخصيتهاي مشهور و محبوب نيز ميبينيم. همين صراحت و شنا کردن برخلاف جريان آب، در کنار بعضي عوامل ديگر، باعث شده که گلستان به يکي از پرحاشيهترين شخصيتهاي فرهنگي ايران تبديل شود و پيرامون او حرفوحديثهاي بسيار و داوريهاي ضدونقيضي مطرح شود.
در کتاب «از آينه تا خشت»، با اتکا به اسناد موجود دربار? ابراهيم گلستان و گفتههاي خود او و نيز آنچه ديگران دربارهاش گفتهاند، به جنبههاي گوناگون زندگي و آثار ابراهيم گلستان پرداخته شده است.
کتاب «از آينه تا خشت» کتابي مفيد براي گشودن باب آشنايي با ابراهيم گلستان و آثار و افکار و زيست شخصي و فرهنگي و اجتماعي و سياسي اوست.
مروري بر کتاب «از آينه تا خشت»
محمدرضا رهبريان در کتاب «از آينه تا خشت» بر آن است که تا جاي ممکن تصويري کامل از زندگي و آثار ابراهيم گلستان ارائه دهد و وجوه گوناگون شخصيت و کار او را معرفي کند.
ابراهيم گلستان در طول زندگي کارياش در عرصههايي گوناگون حضور داشته و کار کرده است؛ مدتي در حزب توده به کار سياسي پرداخته، مدتي کارمند شرکت نفت شده، روزنامهنگاري کرده، ترجمه کرده، فيلمهاي مستند و داستاني ساخته و قصه و نقد و جستار نوشته است. در کتاب «از آينه تا خشت» به تمام اين جنبههاي کار گلستان پرداخته شده است. در اين کتاب همچنين از زندگي شخصي گلستان، اعضاي خانواد? او، رابط? گلستان با خانوادهاش، خُلقيات و عقايد او و علاقهاش به ورزش و نيز حواشي مطرح دربار? او سخن رفته است.
رابط? گلستان با ديگر شخصيتهاي فرهنگي مشهور ايراني و ديدگاههايش دربار? آنها، مثلاً ديدگاههاي جنجالآفرين او راجع به احمد شاملو، از ديگر موضوعاتي است که در کتاب «از آينه تا خشت» به آن پرداخته شده است.
در کتاب «از آينه تا خشت» همچنين از نظرات فرزندان گلستان، يعني زندهياد کاوه گلستان و ليلي گلستان، دربار? پدرشان و رابط? آنها با او سخن رفته و نيز از رابط? فخري گلستان، همسر ابراهيم گلستان، با او.
بخشي از کتاب «از آينه تا خشت» نيز به انعکاس تصوير ابراهيم گلستان در شخصيت محمدرضا سعديِ فيلم «يک بوس کوچولو» از بهمن فرمانآرا اختصاص دارد.
رهبريان براي نگارش کتاب «از آينه تا خشت» و ترسيم زندگي و افکار و عقايد گلستان و معرفي جوانب گوناگون کار و زندگي و شخصيت او در اين کتاب، به منابع و نوشتههاي گوناگون و گفتههاي افراد مختلفي رجوع کرده و نيز با خود ابراهيم گلستان گفتوگو کرده است.
کتاب «از آينه تا خشت» از پيشگفتار و سيزده فصل تشکيل شده است. فصلهاي سيزدهگان? کتاب «از آينه تا خشت» عبارتند از: «زادگاه و تبار خانوادگي»، «کودکي و دوران تحصيل»، «دوران دانشگاه»، «زندگي خانوادگي»، «حزب توده»، «شرکت نفت»، «روزنامهنگاري»، «ادبيات»، «سينما»، «آدمها»، «زندگي در غربت»، «ورزش» و «خلقوخو و عقايد».
آنچه ميخوانيد برگرفته از بخشي از کتاب «از آينه تا خشت» است که به کودکي و دوران تحصيل ابراهيم گلستان اختصاص دارد: «دوران کودکي و رشد ابراهيم در رفاهي نسبي سپري شد؛ در خانهاي بزرگ با باغچهاي پر از بوتهي گل سرخ و گل محمدي، با درختچههاي نارنج و پرتقال و پيچهاي امينالدوله. زماني که بسياري از خانوادهها در محيطهايي پر از تنگنا و در نبود امکانات و بيخبري به سر ميبردند، خانوادهي گلستان از محيط فکري آرام و مناسبي برخوردار بودند؛ خواندن کتاب و روزنامه در خانهشان امري طبيعي بود، هم برق داشتند و هم به سينما ميرفتند. روزي که به خانهشان سيم برق کشيدند، تمام همکلاسيهايش براي تماشاي برق به آنجا آمدند. ميتوان گفت که وضع عموميشان مطلوب و بهدور از سيهروزي و رنج بود، اما نه چنانکه بتوان به آن نسبت اشرافي داد. در خانهاي پرورش مييافت که به بچههايشان ميگفتند وقتي خوراک ميخورند، حتماً دندانهايشان را با خمير و مسواک بشويند. يک بار هم در مدرسه از خميردندان و مسواک استفاده کرد و معلم پنجم ابتدايياش وقتي اين عملش را ديد، او را قرتي خواند و از کلاس اخراجش کرد.
بچهي جنسخراب و شيطاني بود. از کودکي نوعي کنجکاوي و کشش به دانستن داشت. دانستن را مثل هوا ميدانست که بايست آن را تنفس کرد. در همان کودکي دوست داشت از صندوقچههايي قديمي، خرتوپرتها و عکسهايي که پدر از زمان زناشويي خود به بعد جمع کرده و در سردابِ خانهشان چيده بود، سر دربياورد. روزي دور از چشم پدر، صندوقچهي پر از عکسها را زيرورو کرد که البته به دعواي پدرانه ختم شد. يک بار هم وقتي شنيد که نزديکيهاي خانهشان دارند کسي را دار ميزنند، با وجود منعشدن از تماشاي مراسم، يواشکي بر بام خانه خزيد و به تماشاي مراسم ايستاد. چند روز بعد به جرم همين خيرهسري، سفتوسخت فلک شد. تازه مدرسه رفته بود؛ سال اول دبستان بود. گويا بزرگترهاي خانواده پنهاني به ناظم پيغام داده بودند تا او را فلک کند چون در خانه شيطنت و نافرماني کرده. ميخواستند يادش باشد که ديگر بدون اجازهي پدر و مادر به تماشاي چنين چيزهايي نرود که براي سن او مناسب و دانستن آنها برايش خوب نيست.
در کنار بازيگوشيها، شوقي ديوانهوار به خواندن و گهگاهي به نوشتن داشت. خواندن کتاب برايش خوشايند بود. قطعاً در آن زمان در معدودي از خانوادهها کتاب گير ميآمد. اما او در محيطي رشد ميکرد که سينمارفتن و کتابخواندن، بهويژه متون کلاسيک، از عادات و الزامات زندگي بود. بيگمان کشف و تأثير ادبيات در درون او، بيارتباط با تعلّق خاطر خانواده به آثار ادبيات کلاسيک نبود.»
کتاب «از آينه تا خشت: 100 سال زندگي ابراهيم گلستان» در نشر برج منتشر شده است.
دربار? محمدرضا رهبريان، نويسند? کتاب «از آينه تا خشت»
محمدرضا رهبريان، متولد 1354، منتقد ادبي و پژوهشگر ادبيات ايران است. آثار رهبريان بيشتر بر ادبيات معاصر ايران متمرکز است. از آثار او ميتوان به کتابهاي «بر خاکستر ققنوس: نگاهي به حيواندوستي در آثار صادق چوبک» و «مدرسه يا قفس: بازتاب مدرسه در متون کهن و داستاننويسي معاصر» اشاره کرد.
از محمدرضا رهبريان مقالاتي هم در نشريات فرهنگي و ادبي، از جمله مجلههاي «نگاه نو»، «جهان کتاب»، «تجربه» و «کتاب ماه ادبيات»، منتشر شده است.
