ستون پنجم - گوشه ای از فعالیت های عوامل آلمان بر اساس اسناد محرمانه بریتانیا

کتاب «ستون پنجم» به‌گردآوري و ترجم? کاوه بيات
تحرکات و فعاليت‌هاي مخفي آلماني‌ها و ايرانيان هوادار آلمان در ايران در دور? جنگ دوم جهاني، به‌روايت اسناد بريتانيا. کتاب «ستون پنجم: گوشه‌اي از فعاليّت‌هاي عوامل آلمان براساس اسناد محرمان? بريتانيا (ايران، 1324 – 1320)» بر بخشي مبهم از تاريخ معاصر ايران در دوران جنگ جهاني دوم و اشغال ايران توسط قواي متفقين نور مي‌تاباند.
کتاب «ستون پنجم» ترجم? بخش‌هايي از اسناد و گزارش‌هاي محرمان? دواير اطلاعاتي و امنيتي بريتانيا است که به فعاليت‌هاي مخفي آلماني‌ها و عوامل و طرفداران ايراني آلمان در زمان جنگ جهاني دوم اختصاص دارند و اخيراً در دسترس پژوهشگران قرار گرفته‌اند.
کتاب «ستون پنجم» منبعي کارآمد براي پژوهشگران تاريخ معاصر ايران، به‌ويژه ايران نيم? اول ده? 20 خورشيدي، و نيز مخاطبان غيرمتخصص اما علاقمند به مطالع? تاريخ معاصر ايران است.
کتاب «ستون پنجم» از وجهي کمتر شناخته شده از وقايع تاريخ معاصر ايران پرده برمي‌دارد و واجد اسناد و گزارش‌هايي خواندني دربار? نوع مواجه? گروهي از ايرانيان با متفقين و نيز گزارش‌هايي دربار? حضور آلماني‌ها در ايران نيم? اول ده? 20 خورشيدي و فعاليت‌هاي مخفيان? آن‌ها در ايران است.

مروري بر کتاب «ستون پنجم»
موضوع اسناد و گزارش‌هايي که در کتاب «ستون پنجم» گردآوري و به فارسي ترجمه شده‌اند، پرونده‌هاي حاوي اسناد و گزارش‌هاي دواير اطلاعاتي و امنيتي بريتانيا دربار? فعاليت‌هاي مخفي تشکيلات موسوم به «ستون پنجم آلمان» در ايران و عوامل ايراني و آلماني اين تشکيلات است.
در دوران حکومت نازي‌ها در آلمان، ايرانيان زيادي به آلمان نازي علاقه و گرايش پيدا کردند که دليل اصلي آن ضديت ايرانيان با روسيه و انگليس و خاطرات تلخي بود که آن‌ها از حضور و دخالت‌هاي اين کشور در امور ايران داشتند. در کتاب «ستون پنجم» از خلال انعکاس آنچه در اين اسناد و گزارش‌ها آمده، شمه‌اي از اين آلمان‌دوستي و ضديت با روسيه و انگليس نمايانده شده و علاوه بر آلماني‌هايي که در ايران فعاليت‌هاي مخفي داشتند از ايرانياني که به‌روايت اين اسناد، مخفيانه با آلماني‌ها و تشکيلات ستون پنجم آلمان همکاري مي‌کرده‌اند نيز سخن رفته و متن بعضي پرونده‌هايي که براي آن‌ها در دواير امنيتي و اطلاعاتي بريتانيا تشکيل شده بود، آمده است.
کتاب «ستون پنجم» از مقدم? کاوه بيات و سه بخش با عنوان‌هاي «گزارش‌هاي کلي»، «پرونده‌هاي اصلي» و «اسناد و گزارش‌هاي پراکنده» تشکيل شده است.
در بخشي از يکي از گزارش‌هاي دواير امنيتي و اطلاعاتي بريتانيا که در کتاب «ستون پنجم» ترجمه و منتشر شده است، مي‌خوانيد: «تشکيلات [ستون پنجم] روي کمک بخش گسترده‌اي از ارتش ايران، وزراي هيئت دولت، نمايندگان مجلس، شهرباني، و ادارات دولتي حساب مي‌کرد که در اين مکاتبات از 160 نفر آن‌ها نام برده شده است. اگرچه ظاهراً توطئه‌گران اين افراد را هوادار تلقي مي‌کرده‌اند ولي اين به‌هيچ وجه به معناي آن نيست که تمامي و يا حتي اکثر آن‌ها عملاً در اين مرحله از توطئه مشارکتي فعال داشته‌اند؛ هرچند که در توصيف "گروه همراه" از حضور رئيس ستاد ارتش ايران ژنرال يزدان‌پناه و فرمانده ژاندارمري [در اين گروه] نيز ياد شده است. از بهار 1942/ 1321 برنامه‌هايي در حال شکل گرفتن بوده و زمان شروع نيز براي ژوئي? 1942/ تير 1321 معين شده بود. پيشروي آلمان از سمت قفقاز و کاسپين، يا از طريق هوايي نشان? شروع عمليات بود. قرار بود که به‌صورت همزمان ارتش ايران و عشاير نيز در پشت خطوط دشمن بر ضد متفقين قيام کنند. در حالي که آن‌ها چاه‌هاي نفت و پالايشگاه‌ها، سفارت‌خانه‌هاي متفقين و ديگر نقاط کليدي را تصرف مي‌کردند شهرباني نيز مي‌بايست براي کمک به دستگيري اتباع و هواداران متفقين وارد کار شده و عناصر غيرنظامي "ستون پنجم" نيز براي کمک به خرابکاري در مواصلات و ديگر حوزه‌هاي حياتي اقدام کنند. در اين بين تشکيلات [ستون پنجم] به تلاش‌هايش براي کسب اطلاع از توان نيروهاي متفقين و ماهيت برنام? دفاعي آن‌ها ادامه مي‌داد. آن‌ها در جنوب ايران فرودگاه‌هايي تهيه ديده و براي ذخير? سوخت و علائم [لازم] جهت کمک به فرود آمدن نيروهاي هوابرد ترتيباتي داده بودند. يک هواپيماي شناسايي بريتانيايي خود به‌صورتي مستقل يکي از اين فرودگاه‌هاي مخفي را در منطق? قشقايي شناسايي کرده بود.»

دربار? ترجم? فارسي کتاب «ستون پنجم»
کتاب «ستون پنجم: گوشه‌اي از فعاليّت‌هاي عوامل آلمان براساس اسناد محرمان? بريتانيا (ايران، 1324 – 1320)» با ترجمه و مقدم? کاوه بيات در انتشارات جهان کتاب منتشر شده است.
کاوه بيات، متولد 1333 در تهران، مورخ، پژوهشگر و مترجم ايراني است. تبار کاوه بيات به گروهي از شخصيت‌هاي نامدار تاريخ و سياست ايران مي‌رسد. او نو? دختري صولت‌الدول? قشقايي و از نوادگان سهام‌السلطان، يکي از نخست‌وزيران ايران، است. مادربزرگ پدري کاوه بيات از نوادگان فتحعلي‌شاه قاجار و پدر او خواهرزاد? محمد مصدق، سياستمدار و نخست‌وزير مشهور و محبوب ايران، است.
کاوه بيات دبيري مجموعه‌هاي «تاريخ معاصر ايران» و «آسياي ميانه و قفقاز» در شرکت نشر و پژوهش شيرازه کتاب (انتشارات شيرازه کتاب ما) را در کارنام? کاري خود دارد. او همچنين عضو هيئت گزينش کتاب و جايز? بنياد موقوفات محمود افشار است.
از آثار تأليفي کاوه بيات مي‌توان به کتاب‌هاي «نبرد سميرم: انگليسي‌ها، قشقايي‌ها و جنگ دوم جهاني» و «پان ترکيسم و ايران» و از ترجمه‌هاي او مي‌توان به کتاب‌هاي «اَن لَمتون در عرص? علم و سياست» و «ورشو 1920: تلاش نافرجام لنين براي چيرگي بر اروپا» اشاره کرد.
از کاوه بيات همچنين مقالاتي در فصلنام? گفتگو و مجلات جهان کتاب و انديش? پويا منتشر شده است.