تاریخ چیست؟

کتاب «تاريخ چيست؟» اثر همايون کاتوزيان
مجموعه‌اي از مقاله‌ها، گفت‌وگوها و يادداشت‌هاي همايون کاتوزيان درباب موضوعات گوناگون. همايون کاتوزيان در کتاب «تاريخ چيست؟» از تاريخ، ادبيات، اقتصاد و سياست سخن گفته و همچنين به نقل بخشي از خاطرات شخصي خود پرداخته است.
کتاب «تاريخ چيست؟»، علاوه بر چهر? علمي همايون کاتوزيان، وجهي ديگر از شخصيت او را نيز به ما مي‌شناساند. آن‌ها که با نوشته‌هاي کاتوزيان آشنا هستند مي‌دانند که ادبيات و نقد ادبي يکي از دغدغه‌ها و علاقه‌مندي‌هاي اوست و گواهش هم نوشته‌هاي پژوهشي و نقادان? او دربار? صادق هدايت است. در کتاب «تاريخ چيست؟» اما با کاتوزيانِ اهل ادبيات، نه‌فقط در کسوت منتقد ادبي، که در کسوت شاعر و داستان‌نويس نيز آشنا مي‌شويم و قصه و شعري هم از او، در کنار مقالات و مصاحبه‌ها و يادداشت‌ها و خاطراتش، مي‌خوانيم.
کتاب «تاريخ چيست؟» همچنين حاوي تصويري از تاريخ ايران مدرن، از منظر يکي از کارشناسان و متخصصان اين حوزه است.
بعضي مطالب کتاب «تاريخ چيست؟» قبلاً در نشريات مختلف، از جمله مجلات «بخارا» و «نسيم بيداري»، منتشر شده‌اند. بعضي مطالب اين کتاب هم در اصل به زبان فارسي نوشته نشده‌اند و ترجم? آن‌ها در اين کتاب آمده است.

مروري بر کتاب «تاريخ چيست؟»
مطالبي که از همايون کاتوزيان در کتاب «تاريخ چيست؟» گردآوري و منتشر شده‌اند، در چهار بخش «مباحث نظري»، «تاريخ معاصر»، «ادبيات» و «خاطرات شخصي» تنظيم شده‌اند.
کتاب «تاريخ چيست؟» مجموعاً از بيست‌ونُه مقاله و مصاحبه و يادداشت و قصه و شعر و خاطره‌نگاري تشکيل شده است.
کاتوزيان خود در يادداشت کوتاهي که در ابتداي کتاب «تاريخ چيست؟» نوشته است، دربار? مطالبِ گردآمده در اين کتاب، اين‌گونه توضيح مي‌دهد: «اين مقالات و مصاحبه‌ها در چند سال اخير گرد آمده‌اند: شامل بسياري از وجوه تاريخ مدرن ايران علاوه بر يک داستان و يک شعر، که پاره‌اي از علائق مرا در علم و هنر مي‌پوشانند.»
بخش اول کتاب «تاريخ چيست؟» به مباحثي نظري درباب موضوعاتي چون تاريخ، تاريخ اقتصادي و غرب‌زدگي اختصاص دارد.
در بخش دوم کتاب «تاريخ چيست؟» به بعضي رويدادها و شخصيت‌هاي سياسي مهم تاريخ معاصر ايران پرداخته شده است.
بخش سوم کتاب «تاريخ چيست؟» درباب ادبيات است. در اين بخش، شعري هم به نام «تاريخ بود» از همايون کاتوزيان منتشر شده است.
بخش چهارم و پاياني کتاب «تاريخ چيست؟» هم به روايت خاطراتي شخصي اختصاص دارد.
عنوان‌هاي مطالبي که در کتاب «تاريخ چيست؟» مي‌خوانيد عبارتند از: «تاريخ چيست؟»، «اهميت تاريخ اقتصادي و ويژگي‌هاي بنيادي تاريخ اقتصادي ايران»، «غرب‌زدگي: مجاهدت‌ها و مصائب آن»، «درباره‌ي "جامعه‌ي کوتاه‌مدت"»، «شباهت‌ها و تفاوت‌هاي دو انقلاب»، «مشروطه و هرج‌ومرج»، «مشروطه؛ انقلابي براي قانون»، «تحول مجلس شوراي ملي»، «ملي شدن صنعت نفت در يک نگاه»، «مصدق، ناسيوناليسم و سوسياليسم»، «اميني، شاه و جبهه‌ي ملي»، «روايت سنجابي، ملکي و صديقي از مخالفت با رفراندومِ مصدق»، «خليل ملکي و تئوري توطئه‌ي اصلاحات»، «براي ملکي سوسياليسم بدون دموکراسي معنا نداشت»، «انشعاب‌هاي دهه‌ي 20 و دهه‌ي 40 در حزب توده»، «حکايت هم‌چنان باقي‌ست»، «انور خامه‌اي»، «سيد ضيا و انگليس‌ها»، «نهم اسفند، از نگاهي ديگر»، «کلامي چند در انديشه و ادب سعدي»، «ادبيات و سياست در ايران 1304 – 1299»، «شعرِ انقلابِ مشروطه»، «داستان‌نويسي جمال‌زاده»، «پيشينه‌هاي بوف کور»، «درباره‌ي صادق هدايت»، «تاريخ بود»، «بورس تحصيلي»، «با ياد دوست عزيز فقيدم حبيب لاجوردي» و «پرينستون و تجربه‌ي يازده سپتامبر».
کتاب «تاريخ چيست؟» در نشر مرکز منتشر شده است.

دربار? همايون کاتوزيان، نويسند? کتاب «تاريخ چيست؟»
محمدعلي همايون کاتوزيان، متولد 1321 در تهران، مورخ، اقتصاددان، نظريه‌پرداز و پژوهشگر علوم سياسي و منتقد ادبي ايرانيِ ساکن انگلستان است.
کاتوزيان داراي ليسانس اقتصاد از دانشگاه بيرمنگام، فوق ليسانس اقتصاد از دانشگاه لندن، دکتراي اقتصاد از دانشگاه کنت و عضو هيئت علمي شرق‌شناسي دانشگاه آکسفورد است.
کاتوزيان پژوهشگر مسائل مربوط به ايران است و کارهاي پژوهشي‌اش در اين زمينه، حوزه‌هاي گوناگون و متنوعي را دربرمي‌گيرد. او همچنين سردبير نشري? «ايرانشناسي» است. اين نشريه از طرف انتشارات راتلج و با حمايت انجمن بين‌المللي ايرانشناسي منتشر مي‌شود و ژاله آموزگار، تورج دريايي، عباس امانت، تورج اتابکي و علي ميرسپاسي از اعضاي هيئت تحريريه و شوراي مشورتي آن هستند.
از جمله نظريات مطرح کاتوزيان در زمين? ايران، نظري? او دربار? کوتاه‌مدت بودن جامع? ايران است.
از آثار «همايون کاتوزيان» مي‌توان به کتاب‌هاي «ايران، جامع? کوتاه‌مدت و 3 مقال? ديگر»، «تضاد دولت و ملت: نظري? تاريخ و سياست در ايران»، «مصدق و مبارزه براي قدرت در ايران»، «صادق هدايت از افسانه تا واقعيت»، «درباره‌ي بوفِ کورِ هدايت»، «دولت و جامعه در ايران: انقراض قاجار و استقرار پهلوي»، «اقتصاد سياسي ايران: از مشروطيت تا پايان سلسله پهلوي»، «چهارده مقاله در ادبيات، اجتماع، فلسفه و اقتصاد»، «هشت مقاله در تاريخ و ادب معاصر»، «خليل ملکي: سيماي انساني سوسياليسم ايراني»، «طنز و طنزينه هدايت»، «سعدي، شاعر زندگي، عشق و شفقت» و «دربار? جمال‌زاده و جمال‌زاده‌شناسي» اشاره کرد.