کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» نوشت? مهدي گنجوي
پژوهشي سياسي، اجتماعي، تاريخي و فرهنگي درباب شعب? انتشارات فرانکلين در ايران و دليل ايدئولوژيک تأسيس آن. کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران: آموزش و جنگِ سردِ فرهنگي در خاورميانه»، با عنوان اصلي Education and the Cultural Cold War in the Middle East: The Franklin Book Programs in Iran، تحقيقي است دربار? اينکه شعب? ايراني انتشارات امريکايي فرانکلين چرا و برپاي? چه اهداف ايدئولوژيکي در ايران راهاندازي شد.
مهدي گنجوي در کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» بر آن است که نشان دهد چه رابطهاي ميان تأسيس شعب? ايراني انتشارات فرانکلين با جنگ سرد و تلاش امريکا براي گسترش آموزش ليبرالي و جلوگيري از نفوذ فرهنگي کمونيسم در خاورميانه و ديگر مناطق جهان سوم وجود داشته است.
کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» با رويکردي انتقادي به بررسي وجوه مختلف فعاليتهاي انتشارات فرانکلين در ايران و تأثيرات فرهنگي و ايدئولوژيک اين مؤسس? انتشاراتي ميپردازد و از نسبت و پيوند برنامههاي اين مؤسسه با امپرياليسم و نيز از ارتباط شعب? ايراني فرانکلين با سياستهاي مبتني بر تحکيم حکومت پهلوي دوم در ايران، در دوران بعد از کودتاي 28 مرداد 1332، سخن ميگويد.
کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» نه يک پژوهش تاريخيِ صِرف دربار? تاريخچ? تأسيس شعب? انتشارات فرانکلين در ايران و معرفي فعاليتهاي آن، بلکه يک پژوهشِ تاريخيِ انتقادي در اين باب است و برنام? کتاب فرانکلين در ايران را از منظر تأثيرات مختلف آن بر جامع? ايران و بخشي از سياستگذاريهاي فرهنگي در فاصل? بين کودتاي 28 مرداد 32 تا انقلاب 1357 مورد بررسي تاريخي و انتقادي قرار ميدهد.
متن اصلي کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» اولين بار در سال 2023 منتشر شده است.
مروري بر کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران»
مهدي گنجوي در کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» با رويکردي انتقادي به پروژهاي که انتشارات فرانکلين در امريکا در سطحي بينالمللي دنبال ميکرد، شعب? اين انتشارات در ايران را در متن اين پروژ? کلي و بينالمللي، که حوز? شمول آن خاورميانه و امريکاي لاتين بود، مورد بررسي تاريخي و اجتماعي و فرهنگي قرار ميدهد. از همين رو اگرچه تمرکز اصلي کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» بر شعب? انتشارات فرانکلين در ايران و پيوند آن با سياستهاي فرهنگيِ حکومتي در بخشي از دور? حکومت پهلوي دوم است اما در اين کتاب، بهقصد آشنايي با زمين? ايدئولوژيک و تاريخيِ شکلگيري شعب? ايراني انتشارات فرانکلين، توضيحاتي هم دربار? رويکرد فرهنگي کلي انتشارات فرانکلين و هدف ايدئولوژيک آن و ربط آن با جنگ سرد ارائه شده است.
آنچه در کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» مدّ نظر است، نشان دادن ربط پروژ? فرانکلين با سياستهاي امپرياليستي و ليبرالي امريکا در قبال کمونيسم و توليد آموزش ليبرال در امريکاي لاتين و خاورميانه، از جمله ايران، براي مقابله با نفوذ روسي? شوروي و ايدئولوژي کمونيستي در اين مناطق است.
کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» با همين رويکرد انتقادي است که به بررسي جوانب مختلف فعاليتهاي انتشارات فرانکلين در ايران و تأثيرات اين فعاليتها و نيز حمايت حکومت پهلوي دوم از انتشارات فرانکلين ميپردازد. اين کتاب قصد دارد نشان دهد که انتشارات فرانکلين بهطور کلي و بهطور مشخصتر در ايران، چه هدف ايدئولوژيکي را دنبال ميکرد و رابط? آن با جنگ سرد چه بود.
آنها که کتاب «يک چاه و دو چاله» از جلال آلاحمد را خواندهاند ميدانند که آلاحمد هم با انتشارات فرانکلين در ايران همکاري کرد اما بعداً اين انتشارات را بهشدت مورد نقد قرار داد و از اين همکاري بهعنوان نقطهاي تاريک در زندگياش ياد کرد و از آن ابراز پشيماني کرد. در بخشي از کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» ديدگاههاي آلاحمد و گفتمان ضدّ غرب در ايران، که آلاحمد با کتاب «غربزدگي» در ترويج آن سهمي مهم داشت، از منظر فعاليتهاي امپرياليستي انتشارات فرانکلين و تأثير اين فعاليتها بر شکلگيري و تقويت اين گفتمان و پايهگذاري اسلام سياسي براي مقابله با امپرياليسم و نفوذ آن در شرق، مورد واکاوي قرار گرفته است. نويسنده در اين کتاب اشاره ميکند که رابط? آلاحمد با فرانکلين چه سهمي در نوشته شدن کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» داشته است.
کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» از يادداشتي بهقلم مراد ثقفي، شش فصل و دو پيوست تشکيل شده است. فصلهاي ششگان? کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» عبارتند از: «تاريخچه و گستر? جغرافيايي اين مطالعه»، «تاريخ جهاني برنام? کتاب فرانکلين: ترجمه، انتشار و پخش کتاب در دوران جنگ سرد»، «تاريخچه و تکامل برنام? کتاب فرانکلين در سطح جهاني (1977 – 1952)»، «تاريخچ? برنام? فرانکلين در ايران: زمينههاي اجتماعي، شروع به کارِ فرانکلين و برنامههاي ترجم? معين»، «تاريخچ? برنام? کتاب فرانکلين در ايران: طرحهاي ويژ? آموزشي، واکنشها به کارهاي شعب? تهران و انحلال» و «نتيجهگيري: جنگ سرد، توليد دانش و خاورميانه».
پيوستهاي کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران» هم عبارتند از: «اسامي افراد بومي و رهبران فکري فعال در برنام? کتاب فرانکلين (بر اساس گزارش ساليان? 1960 ميلادي)» و «فهرست برخي کتابهاي انتشارات فرانکلين در شعبههاي تهران و تبريز».
دربار? مهدي گنجوي، نويسند? کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران»
مهدي گنجوي، متولد 1364، پژوهشگر، مترجم و داستاننويس ايراني است. گنجوي تحصيلکرد? رشت? حقوق در دانشگاه شهيد بهشتي، حقوق بينالملل در دانشگاه تهران و مطالعات خاورميانه در دانشگاه تورنتو است. او دکتراي خود را در زيرشاخ? رهبري آموزشي و آموزش عالي از دانشگاه تورنتو گرفته است.
تحقيقات گنجوي بر جنگ سردِ فرهنگي و تاريخ کتاب، چاپ، ترجمه و آموزش در خاورميانه متمرکز است. او همکاري با نشريات و وبسايتهاي مختلفي را، بهعنوان داستاننويس، مقالهنويس و مترجم، در کارنام? کاري خود دارد که از جمل? آنها ميتوان به مجل? «سينما و ادبيات» و وبسايت «خوانش» اشاره کرد.
گنجوي همچنين با همکاري مهرناز منصوري به ويرايش تعدادي از متون داستاني مربوط به اوايل تاريخ ادبيات داستاني معاصر ايران که امروزه کمتر مشهور و شناخته شدهاند و معرّف بخشي مغفول مانده از تاريخ داستاننويسي معاصر ايران هستند، پرداخته است. از جمل? اين ويرايشها ميتوان به کتابهاي «صادق ممقلي، شرلوک هلمس ايران يا داروغ? اصفهان» و «مجمع ديوانگان» اشاره کرد.
گنجوي همکاري با «دانشنام? ايرانيکا» را نيز در کارنام? کاري خود دارد و مدخل «بيژن الهي» را براي اين دانشنامه نوشته است.
دربار? ترجم? فارسي کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران»
کتاب «برنام? کتاب فرانکلين در ايران: آموزش و جنگِ سردِ فرهنگي در خاورميانه» با ترجم? زهرا طاهري در انتشارات شيرازه منتشر شده است.
زهرا طاهري، متولد 1370، مترجم ايراني است. او، علاوه بر کتاب «برنام? فرانکلين در ايران»، کتاب «زندگي خانگي و فرهنگ مصرفي در ايران: انقلابهاي داخلي در عصر مدرن» را نيز به فارسي ترجمه کرده است.
