رمان «حسد» اثر یوری آلیشا
یک کمدیِ گروتسکِ روسی دربار? حسادت، احساس تحقیر، تقابل قوی و ضعیف و تقابل ارزشهای دوران کمونیسم و پیشاکمونیسم در روسی? شوروی. رمان «حسد»، با عنوان اصلی ???????، رمانی است کوتاه که خواننده را از همان سطرهای اولش به یاد طنز گروتسک و جنونآمیز و آبزورد آثار نیکلای گوگول میاندازد.
یوری آلیشا در رمان «حسد» طنز گوگول را با جهانی داستایفسکیوار پیوند میزند و حکایت تحقیرشدگان و طردشدگان را بهشیوهای جذاب و غریب و بدیع بازمیگوید.
رمان «حسد» معروفترین و محبوبترین اثر یوری آلیشا و از نمونههای موفق ادبیات داستانی شوروی است. این رمان، ضمن نقل داستان روشنفکری که در نظام ارزشی شوروی جایی برای او نیست و تقابل او با یک دولتمردِ موفق در این نظام، در لایههای زیرین و پنهان خود تصویری نقادانه از نظام شوروی در سالهای اول بعد از انقلاب اکتبر و استقرار کمونیسم در این کشور ارائه میدهد، اگرچه نویسند? آن آشکارا چنین داعیهای ندارد.
متن اصلی رمان «حسد»، چنانکه در مقدم? یلدا بیدختینژاد بر ترجم? فارسی این رمان اشاره شده، اولین بار در سال 1927 بهصورت دنبالهدار در دو شمار? مجل? «کراسنایا نوف» منتشر شد و بهمحض انتشار، مورد استقبال قرار گرفت.
ماکسیم گورکی بعد از انتشار رمان «حسد» آن را حاصل جسارت ستودنی نویسندهای جوان وصف کرد و از یوری آلیشا بهعنوان یکی از نویسندههایی یاد کرد که آثارشان را با اشتیاق و حتی ولع خواهد خواند.
همچنین نینا بربرُوا از رمان «حسد» بهعنوان رمانی یاد کرده است که بهلحاظ ادبی تأثیر خیلی عمیقی بر او گذاشته است.
رمان «حسد» در دانشنام? «بریتانیکا» رمانی از تبار رمان کوتاه «یادداشتهای زیرزمینی» داستایفسکی معرفی شده است.
مروری بر رمان «حسد»
ماجراهای رمان «حسد» در سالهای اول استقرار کمونیسم در روسیه اتفاق میافتد. رمان از دو زاوی? دید اولشخص و سومشخص روایت میشود.
شخصیت اصلی رمان «حسد»، که راوی بخش اول رمان است، روشنفکری شاعرمسلک و آسوپاس، به نام کاوالیرُف، است که در زندگی نتوانسته به جایی برسد و جایگاهی برای خود دستوپا کند.
کاوالیرُف را مردی موفق، به نام بابیچِف، که تولید کنند? کالباس و مدیری موفق در عرص? صنایع غذایی و نمون? یک شهروند ایدئال نظام شوروی است، از خیابان جمع کرده و در خان? خودش پناه داده است.
کاوالیرف و بابیچِف نقط? مقابل یکدیگرند و اولی سخت به دومی حسادت میکند. بابیچفِ قوی و موفق و چاق و قبراق در رمان «حسد» جوری از زبان کاوالیرف به تصویر کشیده میشود که خنده و وحشت توأمان را برمیانگیزد. او یک بدن گروتسک است؛ مردی چاق و حجیم و فعال که گویی حضورش و حرکاتش همه کاوالیرف مفلوک و ضعیف را به خفقان دچار میکنند و کاوالیرف احساس میکند که از جانب بابیچف تحقیر میشود و مورد تمسخر قرار میگیرد.
بخش دوم رمان «حسد» از زبان راوی سومشخص روایت میشود. رمان «حسد» رمانی طنازانه است که در آن هذیان و فانتزی و خیال و کابوس و واقعیت بههم آمیختهاند و از این آمیزه سبکی پدید آمده است که بازتاب دهند? جنون و وحشت و مضحکه است.
در رمان «حسد» با نویسندهای مواجهیم که استاد خلق تعابیر و تصویرهای بدیع و کاریکاتورهای گروتسک و موقعیتهای مضحک است. نویسندهای که همزمان، گوگول و داستایفسکی را به یاد خوانندگان آشنا به ادبیات کلاسیک روسیه میآورد.
اغراقهای طنزآمیز آلیشا در توصیفات و تمرکز او بر جزئیات اشیاء در رمان «حسد» باعث شده که همهچیز در این رمان ابعاد کاریکاتوری هراسناک و در عین حال مضحک پیدا کند. سبک آلیشا در این رمان آمیزهای از این مضحکه و هراسانگیزی است.
وقایع رمان «حسد» در دورهای اتفاق میافتد که نظام ارزشها در روسیه دگرگون شده و با وقوع انقلاب در این کشور، طبقهای تازه سربرآورده و قدرت را به دست گرفته است. شخصیت اصلی رمان اما در این نظامِ ارزشیِ جدید و میان طبق? تازهمسلطشده، جایگاهی درخور ندارد. او بهمثاب? تفالهای است که عملاً دور انداخته شده است. از منظر همین شخصیت طرد شده و زخمی است که نویسنده در رمان «حسد» به جامع? روسی? شوروی مینگرد و اینگونه آن را رندانه و بهظرافت نقد میکند و تصویری نقادانه از طردِ روشنفکران از جانب نظام شوروی ارائه میدهد اگرچه شاید ظاهرِ ماجرا جوری باشد که انگار رمان در نقدِ شخصیت طرد شد? داستان نوشته شده است.
دربار? یوری آلیشا، نویسند? رمان «حسد»
یوری کارلُویچ آلیشا (????? ????????? ??????)، متولد 1899 و درگذشته به سال 1960، داستاننویس، روزنامهنگار، نمایشنامهنویس و شاعر روس بود. از آلیشا بهعنوان یکی از بزرگترین نویسندگان قرن بیستم روسیه یاد میشود. او از معدود نویسندگان روسی? شوروی بود که توانست، بهرغم سانسور شدیدی که در نظام شوروی وجود داشت، آثاری موفق و ماندگار خلق کند.
آثار آلیشا اگرچه بهظاهر، همسو با سیاستهای کمونیستی حاکم بر روسی? شوروی هستند اما در عمق و در لای? زیرینشان معانی متفاوت و عمیقی را دربردارند که ربطی به باورهای ایدئولوژیک ظاهری این آثار ندارند.
از آثار یوری آلیشا میتوان به داستان بلند «سه خپله» و قص? کوتاه «ناتاشا» اشاره کرد. آلیشا در نمایشنامهنویسی هم دستی داشت. از جمله آثار نمایشی او اقتباسی تئاتری از رمان «ابله» داستایفسکی است.
دربار? ترجم? فارسی رمان «حسد»
رمان «حسد» با ترجمه و مقدم? یلدا بیدختینژاد در نشر ماهی منتشر شده است.
یلدا بیدختینژاد، متولد 1365، مترجم ایرانی است. او دارای لیسانس زبان روسی و فوق لیسانس ادبیات روسی از دانشگاه تهران است.
از ترجمههای یلدا بیدختینژاد میتوان به کتابهای «سفرنامهی اروپا: تأملات زمستانی بر تأثرات تابستانی»، «ابلیسنامه»، «داستایِفسکی به آنّا» و «تدفینپارتی» اشاره کرد.
