تاریخ پول در ایران - از صفویه تا پایان قاجاریه

کتاب «تاريخ پول در ايران» به‌قلم جمعي از نويسندگان
پول ايراني از عصر صفويه تا قاجار چه سرگذشتي داشته، چه پيوندي با سياست داشته و چه تأثيري بر زندگي مردم گذاشته است؟ کتاب «تاريخ پول در ايران: از صفويه تا پايان قاجاريه»، با عنوان اصلي The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars، کتابي‌ست که به اين پرسش‌ها پاسخ مي‌دهد.
رودي مته، ويلم فلور و پاتريک کلاوسون، نويسندگان کتاب «تاريخ پول در ايران»، در اين کتاب نه‌تنها به تاريخ فني پول و ساخت و شکل ظاهري آن در ايران، بلکه به تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي پول در اين کشور نيز پرداخته‌اند و خط سِيرِ پول در ايران را، از عصر صفويه تا قاجار، از منظر نقش دولت و حکومت در سياست‌هاي پولي ايران و تأثير پول بر زندگي اجتماعي و اقتصادي ايرانيان مورد بررسي و تحليل قرار داده‌اند و بيش از وجوه فني بر اين وجوه از تاريخ پول در ايران متمرکز شده‌اند.
متن اصلي کتاب «تاريخ پول در ايران» اولين بار در سال 2013 منتشر شده است.

مروري بر کتاب «تاريخ پول در ايران»
چنانکه پيش‌تر نيز اشاره شد، نويسندگان کتاب «تاريخ پول در ايران» در اين کتاب بيش از آن‌که به مختصات فني و ظاهري پول بپردازند و از انواع سکه و جنس آن سخن بگويند، تاريخ پول را از منظر اجتماعي و اقتصادي و سياسي مرور و بررسي کرده‌اند.
در کتاب «تاريخ پول در ايران» سخن از رابطه و پيوند تنگانگ پول با زندگي اجتماعي و اقتصادي مردم ايران در باز? زماني‌اي است که اين کتاب به آن اختصاص دارد.
مي‌توان گفت که در کتاب «تاريخ پول در ايران» از دريچ? پول به جامعه و اقتصاد و سياست در ايران عصر صفوي تا قاجار پرداخته شده است.
با خواندن کتاب «تاريخ پول در ايران»، همراه با نويسندگان اين کتاب، سفري در ايران را از دوران صفويان آغاز مي‌کنيم و خط سِيرِ پول را در اين سفر، که نقط? پايان آن ايران عصر قاجار است، دنبال مي‌کنيم.
نويسندگان کتاب «تاريخ پول در ايران» در اين کتاب سرگذشت پول را از منبع تأمين آن تا ضراب‌خانه و دربار و سپس کوچه و بازار و عرص? عمومي زندگي ايرانيان پي گرفته‌اند و پول ايراني را تا کاروان‌هاي تجاري و بازارهاي پولي امپراتوري عثماني، اروپا و شبه قار? هند دنبال کرده‌اند و از موضوعاتي چون کارکردهاي پول، بالا و پايين رفتن ارزش آن و پيوندش با سياست و روابط بين‌الملل و... سخن گفته‌اند و سرگذشت و سرنوشت پول ايراني را، از دوران صفويه تا عصر قاجار، از جنبه‌هاي مختلف مطالعه کرده‌اند.
کتاب «تاريخ پول در ايران» از پيشگفتار، مقدمه، سه بخش و هفت فصل تشکيل شده است. بخش اول کتاب «تاريخ پول در ايران» به تاريخ پول در عصر صفوي، بخش دوم به تاريخ پول در دوره‌هاي افشاريه و زنديه و بخش سوم به تاريخ پول در عصر قاجار اختصاص دارد.
فصل‌هاي هفت‌گان? کتاب «تاريخ پول در ايران» عبارتند از: «پول، فلزات و ضرب سکه»، «تجارت با شِمش»، «اقداماتي براي جلوگيري از صادرات شمش»، «سياست ضرب سکه»، «عصر مس»، «سنّت و تحول در استفاده از پول» و «سياست تأمين پول در شرايط نوسازي».
در بخشي از کتاب «تاريخ پول در ايران» مي‌خوانيد: «سياست پولي حکومت‌هاي صفوي و قاجار چند هدف داشتند که کاملاً با هم سازگار نبودند: در استفاده از ضراب‌خانه به‌عنوان منبع درآمد؛ در حفظ يک معيار قابل بازبيني آسان براي اندازه‌گيري اجبارهاي مالياتي و پرداخت‌ها؛ و براي پيشبرد تجارت تا جايي که درآمد و قدرت حکومت را به اوج برساند. حکومت براي دست‌يابي به اين اهداف ضراب‌خانه‌ها را همچون کارگزار اجراييِ اصلي در زمين? سياست پولي ايجاد مي‌کرد و قوانيني براي عملکرد آنها وضع مي‌کرد. اگرچه شاهان ضراب‌خانه‌ها را برپا مي‌کردند، نظارت کامل بر آنها نداشتند. ضراب‌خانه‌ها معمولاً واگذار مي‌شدند و دارندگان آنها به درجات مختلف زير نظارت حاکم قرار داشتند.
دغدغ? اصلي حکومت افزايش درآمد بود. بنابراين اقداماتي همچون دستکاري در وزن و کيفيت سکه‌ها را با هدف مالي آني انجام مي‌داد. بااين‌حال نتيج? اين کار تورم و بي‌ثباتي در مناسبات مبادلاتي بود. ممکن بود افزايش درآمد کوتاه‌مدت به‌دست آيد، اما پيامدهاي ماندگار آن بي‌اعتمادي به پول رايج حکومت، بي‌ميلي بازرگانان براي آوردن پول نقد به ايران و افزايش صادرات سکه‌هاي خوب، همگي منفي بودند.
ايران در مقاطع بسياري در دور? 1500 / 906 تا 1925 / 1344 با وضعيت پيچيده‌اي روبرو شد که در آنها ترکيبي از کمبود شمش و دشواري مالي وجود داشت.»
کتاب «تاريخ پول در ايران: از صفويه تا پايان قاجاريه» با ترجمه و مقدم? جواد عباسي در نشر نامک منتشر شده است. اين کتاب قبلاً با همين ترجمه و در همين نشر اما تحت عنوان «تاريخ پولي ايران: از صفويه تا قاجاريه» به چاپ رسيده بود.