مجمع النوادر: چهار مقاله

معرفی کتاب مجمع النوادر اثر نظامی عروضی

از شاهکارهای نثر فارسی که ملک‌الشعرا بهار آن را خاتم کتب ادبی متقدمان نامیده است. مجمع النوادر یا چهار مقاله نوشته نظامی عروضی سمرقندی از آثار برجسته سنت ادبی فارسی است که به خصوص به لحاظ سبکی اهمیت زیادی دارد. چهار مقاله درباره دبیری، شاعری، طب و نجوم است. نظامی عروضی در کتاب مجمع النوادر به الزامات و آیین‌های این چهار فن یا چهار هنر پرداخته و در هر مقاله ده حکایت هم ضمیمه کرده است. نظامی عروضی بر این باور بوده که سامان هر پادشاهی و حکومتی به این چهار فن و هنر وابسته است و هیچ حاکمی بی‌نیاز از این چهار شاخه دانش نیست.

درباره رساله مجمع النوادر یا چهار مقاله

عنوان اصلی کتاب چهار مقاله نظامی عروضی مجمع النوادر است اما به این خاطر که در این کتاب از چهار فن و دانش صحبت شده است، به نام چهار مقاله شناخته می‌شود. چهار فن یا دانشی که در رساله مجمع النوادر به آن‌ها پرداخته شده عبارتند از: دبیری، شاعری، طب و نجوم.

ملک‌الشعرای بهار در کتاب سبک شناسی درباره ارزش و اهمیت مجموعه مقالات مجمع النوادر نوشته: «می‌توان گفت بعد از تاریخ بیهقی و قابوسنامه و سیاست‌نامه این کتاب خاتم کتاب ادبی متقدمان است، زیرا در روانی و وضوح مطلب و مجسم داشتن معانی و وصف کامل و ایجازهای بسیار لطیف و اطناب‌های لطیف‌تر و بیان لحن محاوره عصر، و بستن جمله‌ها فراخور مقصود و قدرت بر استعمال هر لفظ و کلمه‌ای که شایسته هر مقام است نظیر ندارد.»

رساله چهار مقاله ممزوجی است از سبک قرن پنجم و سبک قرن ششم یا از شیوه نثر مرسل قدیم و نثر فنی جدید و از این نظر جامع هر دو شیوه و نماینده هر دو قرن است.

علامه محمد قزوینی به تصحیح کتاب چهار مقاله پرداخته است. دقت و نکته‌سنجی و دانش علامه قزوینی در تصحیح متون کلاسیک فارسی زبانزد است و این نکته هم به ویژگی‌های قابل توجه کتاب چهار مقاله افزوده است.

چهار مقاله کتابی است که در نیمه قرن ششم  یعنی سال‌های 550 یا 551 نوشته شده و قدمت این اثر اهمیتی مضاعف به آن داده است. علامه قزوینی مجمع النوادر را به دلیل کهنسالی یکی از آثار مهم بازمانده ادبیات فارسی دانسته و اهمیت دیگر آن را ذکر مطالب تاریخی و زندگینامه چهره‌های شاخصی دانسته که پیش از این در هیچ اثر تاریخی و ادبی دیگری نیامده است. اطلاعاتی که در چهار مقاله درباره فردوسی و خیام و معزی و دیگران آمده، که معاصر یا قریب به عصر نظامی عروضی بودند، بسیار سودمند است اگرچه بحث‌هایی درباره مباحث تاریخی مجمع النوادر مطرح شده است.

یکی دیگر از وجوه اهمیت رساله چهار مقاله نثر و زبان این اثر است که آن را در کنار آثار برجسته دیگری همچون تاریخ بیهقی، گلستان سعدی و تذکره الاولیا عطار قرار می‌دهد. علامه قزوینی مجمع النوادر را از بهترین و دلکش‌ترین آثار نثر فارسی دانسته و آن را «سرمشق انشا و نمونه چیزنویسی هر ایرانی» نامیده است.

دکتر محمد معین در مقایسه نثر و زبان چهار مقاله و دیگر کتب منثور کلاسیک نوشته که تنها تفاوت میان این آثار این است که کلمات در چهار مقاله تراش‌خورده و مختصر شده است. به اعتقاد دکتر معین نمونه‌ای از بهترین وصف ساده در ادب فارسی در رساله مجمع النوادر دیده می‌شود و آن در حکایت 6 از مقاله اول کتاب آمده است.

خلاصه کتاب مجمع النوادر

«یکی را از مشاهیر شهر اسکندریه بعهد جالینوس سر دست درد گرفت و بیقرار شد و هیچ نیارامید. جالینوس را خبر کردند، مرهم فرستاد که بر سر کتف او نهند. همچنان کردند که جالینوس فرموده بود. در حال درد بنشست، و بیمار تندرست گشت، و اطبا عجب بماندند، پس از جالینوس پرسیدند که این چه معالجت بود که کردی؟ گفت: آن عصب که بر سر دست درد می‌کرد مخرج او از سر کتف است، من اصل را معالجت کردم، فرع به شد».

درباره نظامی عروضی نویسنده کتاب مجمع النوادر

ابوالحسن نظام‌الدین یا نجم‌الدین احمدبن عمربن علی سمرقندی مشهور به نظامی عروضی از شاعران و نویسندگان قرن ششم حجری است. از اشعار او امروز جز چند قطعه هجا که چندان پایه شعری ندارد چیزی به دست ما نرسیده اما در زمینه نثر او جایگاهی والا در نثرنویسی فارسی دارد. نظامی عروضی به جز شاعری و دبیری در طب و نجوم نیز مهارت داشت. از آنچه در چهار مقاله آمده می‌توان دریافت که نظامی عروضی نظیر اغلب مردم آن روزگار مسلمان پیرو سنت و جماعت بود. رساله چهار مقاله نظامی عروضی از متون برجسته کلاسیک فارسی است و می‌توان آن را در کنار آثاری چون تاریخ بیهقی و سیاست نامه و قابوسنامه جای داد.

کتاب مجمع النوادر برای چه کسانی مناسب است؟

رساله مجمع النوادر یا چهار مقاله به علاقه‌مندان به تاریخ و ادبیات کلاسیک فارسی پیشنهاد می‌شود.