ابن خلدون و علوم اجتماعی

ابن‌خلدون و علوم اجتماعی: گفتار در شرایط امتناع در امتداد پروژۀ کلی سید جواد طباطبایی دربارۀ تاریخ اندیشۀ سیاسی در ایران و جهان اسلام، تلاشی است نظری برای بازخوانی جایگاه ابن‌خلدون در تاریخ اندیشۀ اجتماعی و سنجش نسبت اندیشۀ او با مفاهیم بنیادین علوم اجتماعی جدید. طباطبایی با اتکا به سنت مطالعات ابن‌خلدونی در زبان فارسی و نیز مواجهۀ انتقادی با خوانش‌های شرق‌شناسانه و جامعه‌شناختی معاصر، نشان می‌دهد که مقدمۀ ابن‌خلدون را نه می‌توان به‌سادگی معادل جامعه‌شناسی یا تاریخ‌نگاری مدرن دانست و نه صرفاً در چارچوب دانش‌های کلاسیک اسلامی محصور کرد. مسئلۀ محوری کتاب، امکان و حدودِ اطلاق مفاهیمی چون «علم عمران»، دولت، عصبیت و تاریخ‌مندی به دستگاه مفهومی علوم اجتماعی جدید است.

نویسنده با گفت‌وگویی انتقادی با تفسیرهای رایج در منابع فارسی ـــ از ترجمه‌ها و شرح‌های مقدمه گرفته تا مقالاتی که ابن‌خلدون را «پیشگام جامعه‌شناسی» معرفی می‌کنند ـــ می‌کوشد تفاوت منطق درونی اندیشۀ ابن‌خلدون با عقلانیت نظری مدرن را برجسته کند. در این مسیر، نسبت میان تاریخ‌نگاری، فلسفۀ تاریخ و نظریۀ دولت در اندیشۀ ابن‌خلدون بررسی می‌شود و نشان داده می‌شود که چگونه مفاهیمی مانند «عصبیت» و چرخۀ تکوین و زوال دولت‌ها، واجد انسجامی درونی در افق تمدنی خاص خودند ـــ یعنی اندیشۀ اسلامی-تاریخی قرن هشتم هجری ـــ و انتقال بی‌واسطۀ آن‌ها به زبان علوم اجتماعی مدرن، خطر لغزش مفهومی را در پی دارد. حاصل کار، دعوتی است به خواندن تاریخی و مفهومیِ ابن‌خلدون و پرهیز از تطبیق‌های ساده‌ساز میان سنت‌های فکری ناهم‌ زمان.