آتش بدون دود 3 جلدی- شومیز

کتاب «آتش بدون دود» اثر نادر ابراهيمي، نشر روزبهان
يکي از بلندترين رمان‌هاي ايراني که به طور خاص به وضعيت ترکمن‌صحرا در بازه‌اي طولاني، از دوره ناصرالدين شاه قاجار تا پايان پهلوي، پرداخته است. نادر ابراهيمي کتاب «آتش بدون دود» را در سال‌هاي مختلف نوشت و در هفت جلد آن را به پايان رساند اگرچه امروز اين کتاب در قالب سه جلدي هم منتشر شده است.
نادر ابراهيمي نويسنده‌اي پرکار بود اما شاخص‌ترين و برجسته‌ترين اثرش رمان «آتش بدون دود» است که شامل هفت جلد با اين عناوين است: «گالان و سولماز»، «درخت مقدس»، «اتحاد بزرگ»، «واقعيت‌هاي پرخون»، «حرکت از نو»، «هرگز آرام نخواهي گرفت» و «هر سرانجام، سرآغازي است».
رمان هفت‌جلدي «آتش بدون دود» زباني شاعرانه دارد و اين يکي از ويژگي‌هاي مهم اين کتاب است. کتاب «آتش بدون دود» رماني رئاليستي است و يکي از رمان‌هاي بلند و پرحجم فارسي است. با اين‌حال ابراهيمي در روايت کتاب به شيوه‌هاي روايت مدرن هم توجه داشته است. همچنين واقع‌گرايي او گاه با رگه‌هايي از رمانتيسم هم درآميخته است.
رمان «آتش بدون دود» جايزه نويسنده برگزيده ادبيات داستاني بيست سال بعد از انقلاب را دريافت کرده است و از چند جلد نخست آن سريالي هم تهيه شده است. مجموعه تلويزيوني «آتش بدون دود» با نويسندگي و کارگراني نادر ابراهيمي در سال‌هاي 1353 و 1354 ساخته شد و آن زمان در تلويزيون ملي ايران پخش شد.
نادر ابراهيمي در «آتش بدون دود» با نوشتن داستاني واقع‌گرايانه درباره مردم ترکمن‌صحرا و ستم‌هايي که در آنجا وجود دارد تصويري از اين منطقه و زندگي مردمانش به دست داده است. از اين حيث مي‌توان کتاب «آتش بدون دو» را در دسته ادبيات روستايي جاي داد.

مروري بر کتاب «آتش بدون دود»
کتاب «آتش بدون دود» روايتي از مردم ترکمن‌صحرا و سرگذشت زندگي قهرمانان داستان تا سال‌هاي پاياني حکومت پهلوي است. موضوع محوري داستان به زندگي در ترکمن‌صحرا، عشق گالان و سولماز و مبارزات انقلابي آنجا مربوط است. فقر و محروميت در ترکمن‌صحرا، زمين‌خواري و زورگويي اربابان، اختلافات دروني ترکمن‌صحرا بر سر زمين و مراتع و جنگ‌هاي داخلي، هجوم نيروهاي بيگانه از جمله ارتش تزار روسيه به اين منطقه، فشار و سرکوب حکومت قاجار و برخورد با صحرانشينان و تبعيد آنها و تداوم ستم و استبداد حکومت پهلوي در ترکمن‌صحرا از موضوعات مورد توجه کتاب «آتش بدون دود» است.
سه جلد اول کتاب «آتش بدون دود» شرح داستاني عاشقانه است و همچنين به مشکلات جغرافيايي و طبيعي ترکمن‌‌صحرا و مردمان آنجا مربوط است که در سال‌هاي پيش از انقلاب نوشته شد. چهار جلد بعدي رمان که تمرکزي بيشتر بر مسايل سياسي و تاريحي دارد پس از انقلاب و در سال‌هاي ابتدايي دهه هفتاد منتشر شد.
داستان کتاب «آتش بدون دود» بر پايه يک افسانه ترکمني شکل گرفته است. عنوان رمان نيز اشاره‌اي دارد به يک ضرب‌المثل ترکمني که مي‌گويد: «آتش بدون دود نمي‌شود و جوان بدون گناه».
رمان «آتش بدون دود» از دوره قاجار و پادشاهي ناصرالدين‌شاه آغاز مي‌شود و تا زمان حکومت پهلوي دوم ادامه مي‌يابد. در اين رمان با مسايل و مصايب مردم در ترکمن‌صحرا از جمله استبداد و زورگويي حکومت‌هاي قاجار و پهلوي و نيز حمله ارتش تزاري آشنا مي‌شويم. نادر ابراهيمي مدتي در ترکمن‌صحرا حضور داشته و از نزديک با اين محيط آشنا بوده است. در آغاز رمان او به اختلافات دروني ترکمن‌صحرا توجه کرده است: «گوکلان به يموت دختر نمي‌دهد و از يموت دختر نمي‌آورد- هنوز هم. بي‌شک، در اين سال‌ها، سدهايي شکسته است و فروريخته است. انديشه در راه است تا عادات را سرنگون کند. ما به وحدت نيازمنديم، همان‌گونه که به آب و عشق. اما هنوز هم يموت به گوکلان دختر نمي‌دهد- مگر به اکراه و پنهان‌کارانه. و يک يموت پير، به يک گوکلان پير، به زحمت سلام مي‌کند- و به سردي. و يک گوکلان قديمي، به يک يموت قديمي، قاليچه نمي‌فروشد...». يموت و گوکلان بزرگ‌ترين قبايل ترکمن بوده‌اند و ابراهيمي در کتاب «آتش بدون دود» به ريشه‌ها و تاريخ آنها توجه کرده است.
در سه جلد ابتدايي کتاب «آتش بدون دود»، ماجراهاي داستان در ايري بوغوز، گوميشان و اينچه برون و به طور کلي در صحراي ترکمن مي‌گذرد. اما مکان چهار جلد بعدي عمدتا در تهران و گاهي در ترکمن‌صحرا است و بخشي از حوادث نيز در ديگر شهرهاي ايران و همچنين کشور فرانسه رقم مي‌خورد.
در رمان‌هاي ابراهيمي زبان شاعرانه و آميزش نثر با شعر ويژگي قابل توجهي است و اين خصيصه به خصوص در رمان «آتش بدون دود» ديده مي‌شود.

درباره نادر ابراهيمي نويسنده کتاب «آتش بدون دود»
نادر ابراهمي در چهاردهم فروردين 1315 در تهران متولد شد و در شانزدهم خرداد 1387 در تهران درگذشت. او نمايشنامه‌نويس، مستندساز، ترانه‌سرا و داستان‌نويس معاصر ايراني است. پدرش عطاء‌الملک ابراهيمي و مادرش از لاريجاني‌هاي مقيم تهران بود. نادر ابراهيمي تحصيلات ابتدايي‌اش را در تهران سپري کرد و پس از گرفتن ديپلم ادبي از دارالفنون، به دانشکده حقوق رفت اما پس از دو سال درس حقوق را رها کرد و در رشته زبان انگليسي ليسانس گرفت. او در کتاب‌هاي «ابن‌ مشغله» و «ابوالمشاغل» به شرح زندگي خود پرداخته است. ابراهيمي مشاغل متعددي داشت: حسابداري، تحويلداري بانک، صفحه‌آرايي روزنامه و مجله، مترجمي و ويراستاري، کار در يک حجره فرش، کارگرداني و مستندسازي، تصويرگري کتاب کودکان، مديريت کتابفروشي، خطاطي و نقاشي روي لباس و تدريس در دانشگاه.
نادر ابراهيمي اولين کتابش را با نام «خانه‌اي براي شب» در سال 1341 منتشر کرد. او که کار خود را با نوشتن داستان‌هاي استعاري آغاز کرده بود در ادامه داستان‌هايي درباره زندگي خانوادگي کارمندان و افسردگي‌هاي روحي روشنفکران نوشت. او در برخي از آثارش نيز داستان‌هايي خيالي و وهم‌آلود درباره مسايل کلي بشري نوشته است. نادر ابراهيمي از چهره‌هاي پرکار در داستان‌نويسي معاصر فارسي است. در کارنامه به جا مانده از او آثار متعددي در قالب‌هاي رمان، داستان کوتاه، نمايشنامه و فيلمنامه ديده مي‌شود. «يک عاشقانه آرام»، «تضادهاي دروني»، «لوازم نويسندگي»، «بر جاده‌هاي آبي سرخ»، «بار ديگر شهري که دوست مي‌داشتم» و «مقدمه‌اي بر فارسي‌نويسي براي کودکان» عناوين برخي از کتاب‌هاي ابراهيمي هستند. از نادر ابراهيمي آثار زيادي هم در زمينه کتاب‌هاي کودکان و نوجوانان به جا مانده است. او همچنين کتاب‌هايي هم در زمينه ساختار و مباني داستان دارد و پژوهشي نيز در متون عرفاني ادبيات کهن فارسي انجام داده است.