افرا: یا روز می گذرد (روشنگران)

معرفی کتاب افرا یا روز می گذر اثر بهرام بیضایی

نمایشنامه افرا و رنج عظیم یک درخت: اینجا محله‌ای بود که حالا کوچه‌هایش جایشان را به خیابان‌های عریض و پهن یا اتوبان‌هایی داده‌اند که آدم‌ها بدون لحظه‌ای ایستادن فقط از آن عبور می‌کنند. اما آدم‌های این محله هنوز زنده‌اند. گسترش پیدا کرده‌اند در تمام رنج‌های ما و زندگی‌های ما و خانه‌های ما و روزمرگی‌های ما. محله‌ای که یک قربانی می‌خواست و برای داشتن این قربانی تلاش کرد. افرا باید رنج می‌کشید و دیگران بر سرش می‌ریختند تا ما بدانیم تاریخِ رنج بسط و گسترش می‌یابد اما هیچ‌وقت پایان نمی‌گیرد. کتاب افرا یا روز می‌گذرد یکی از مهم‌ترین آثار بهرام بیضایی است و به‌خاطر زبان نرم و شخصیت‌هایی نزدیک و قصه‌ای که متعلق به زمان‌های بسیاری در ایران است، تجربۀ خواندن نمایشنامه را به سفری در درون خودمان و زندگی امروزمان تبدیل می‌کند.

دربارۀ ویژگی های کتاب افرا یا روز می گذرد

می‌توان نمایشنامه بیضایی را واکاوی لایه‌های عمیق انسان در روزگار معاصر دانست. تقسیم شخصیت‌های نمایشنامه به نیروهای خیر و شر یکی از تأثیرات داستان‌های کهن است که در نمایشنامه افرا یا روز می گذرد به شیوه‌ای مدرن اتفاق می‌افتد. شخصیت‌های نمایشنامه درست است که به دو گروه تقسیم شده‌اند، اما خیر و شر داستان‌های پریان فقط یک الگوی اولیه برای آنان است و ما همواره در نمایشنامۀ بیضایی با انسان و لایه‌های عمیق وجود او که از بدی‌ها و خوبی‌ها تشکیل شده طرف هستیم. دیالوگ‌های نمایشنامه در شروع شبیه حرف‌زدن شخصیت‌ها با خودشان‌اند، اما بعد متوجه ساختار پیچیدۀ این مونولوگ‌ها می‌شویم، این مونولوگ‌ها قصۀ آدم‌هایی است که از لابه‌لای قصۀ یکدیگر می‌گذرند و هم‌زمان داستان کلی نمایشنامه را روایت می‌کنند که هر‌کس با نگاهی و از زاویه‌ای آن را تعریف می‌کند. مجهول‌ها و پازل‌ها در گفت‌و‌گوهای تک‌نفرۀ هر شخصیت کامل می‌شود و فرم اجرایی نمایشنامه‌ هم یکی از جذاب‌ترین و مدرن‌ترین شیوه‌های نوشتن در نمایشنامۀ ایرانی است. آن‌ها مدام رهگذر قصۀ خودشان و قصۀ دیگری و قصۀ کل نمایش‌اند. این به ما کمک می‌کند تا دائماً در حال کشف یک الگو در هزارتوی داستان باشیم. یک بازخوانی مدرن از مفهوم قربانی که ما را برای فهمیدنش در لایه‌لایۀ حرف‌ها و زندگی‌های انسان‌ها می‌برد. زبان نمایشنامه بسیار روان و دلچسب است و هم زمان ویژگی زبانی آثار بیضایی را دارد و همچنان آهنگین هم هست، اما نه به‌معنای شاعرانه بودن فاخر و دور از طبقۀ خودشان. در داستان افرا یا روز می گذرد همه دچار سوءتفاهم‌هایی هستند که انگار قرار نیست برطرف شود و مدام یکدیگر را در دام رنجی تازه می‌اندازند. نبود دیالوگ آدم‌ها را به‌سمت قضاوت نسبت به یکدیگر می‌برد و چون تبدیل به گفت‌و‌گو نمی‌شود، فقط رنج‌ها و غم‌ها را زیادتر می‌کند. اما این نمایشنامه خیال‌انگیزی خاص خودش را نیز دارد. با چینش شخصیت‌ها و حرکت‌هایشان در صحنه و توصیف نور و حرکت به شکلی که مختص اجرایی کاملاً به‌شیوۀ‌ مونولوگ است خیال‌انگیزی ایجاد می‌کند.

همچنین وقتی شخصیت‌ها تبدیل به راویانی شده‌اند که شبیه شهرزاد قصه‌گو به‌خوبی روایت‌می‌کنند، ما را در قصه حل می‌کنند، تعلیق را به‌درستی نشانمان می‌دهند و عنصر خیال به‌شکلی تازه و معاصر راهش را در داستان پیدا می‌کند. سیال بودن صحنه‌ای که بیضایی در قصه‌اش می‌سازد و حتی سیال بودن بازیگرانش جهانی می‌سازند که ممکن است گاهی آدم‌ها را درون خودمان یا در خیالمان ترسیم و تصور کنیم. به نظر می‌رسد این نمایشنامه دارای قابلیت، کهن‌الگوها، مفاهیم و ساخت جهانی است که یک جور پیشگویی برای آینده حساب می‌شود. جهان ما هنوز در خشم و انتقام و دادن قربانی می‌چرخد و آدم‌ها به‌جای گفت‌وگو با دیگری فقط درهم و با خود حرف می‌زنند و از الگوی یک ذهن بی‌قرار و آشفته پیروی می‌کنند. جهان سوءتفاهم‌های بهرام بیضایی هنوز هم از اهمیت خواندن معاصر برخوردار است که همچنان قدرتش زیاد است. نشانه‌شناسی در آثار بیضایی و همین‌طور نمایشنامه افرا یا روز می گذرد بسیار زیاد است. توجه او به اسطوره‌ها و ادبیات کهن نمی‌گذارد نمایشنامه‌اش بدون ردی از این نشانه‌‌ها باشد.

خلاصۀ داستان افرا یا روز می گذرد:

افرا سزاوار، شخصیت نمایشنامه افرا یا روز می‌گذرد نوشتۀ بهرام بیضایی، معلم سخت‌کوش مدرسه که سال‌ها برای زندگی‌اش زحمت کشیده، قرار است معلم سرخانۀ خانۀ شازده باشد و به پسرش درس بدهد. اما شازده خانم برای او نقشه‌ای دارد. او می‌خواهد افرا را به‌زور به عقد پسر معلولش درآورد و وقتی افرا به بهانۀ نامزدی با پسرعمه‌اش از این اجبار سر باز می‌زند، شازده خانم شروع به تهمت‌زدن به او می‌کند. این تهمت در محلۀ کوچکشان می‌پیچد و افرا، که با مادرش زندگی می‌کند و در طبقۀ اجتماعی رعیت‌هایی هستند که زیر تجاوز اربابان باید تاب بیاورند، محکم ایستاده است تا روایتگر تراژدی‌اش باشد. شخصیت‌های مختلفی این نمایشنامه را روایت می‌کنند و هر‌کدام از منظر خود ارتباطی حول محور افرا و رنجش شکل می‌دهند. این نمایشنامه کاملاً مونولوگ محور است و شاید بتوان گفت یکی از نمایشنامه‌های پیشگوی بهرام بیضایی است. مونولوگ‌های درهم‌تنیدۀ کتاب افرا یا روز می گذرد نشان‌دهندۀ جامعۀ نامهربانی‌ است که حتی اعضایش نمی‌توانند با هم گفت‌و‌گو کنند و هرکس خودش می‌تواند به‌تنهایی حرفش را بزند. علاوه‌بر نشان‌دادن آسیب‌های فرهنگی و لایه‌های عمیق فرهنگ شرقی و ایرانی در این نمایشنامه، بیضایی به‌خوبی از داستان‌های پریان الهام می‌گیرد. او که سال‌ها بر روی هزار و یک شب و شاهنامه پژوهش کرده است و نمایشنامه‌ها و کتاب‌هایی در این زمینه و با اقتباس از این دو اثر ساخته در لایه‌های عمیق‌تر متنش این نگاه و پژوهش را نیز نادیده نمی‌گیرد و نشانه‌هایی در این نمایشنامه به قصۀ پریان گواه این مطلب است.

دربارۀ نویسندۀ نمایشنامه افرا یا روز می گذرد

بهرام بیضایی در پنجم دی ماه هزاروسیصد‌وهفده به دنیا آمد و در پنجم دی ماه هزاروچهارصدوچهار از دنیا رفت. مرگ نمادین یک نویسنده که سالروز تولد و مرگش هم‌زمان است. او با همۀ تلخی‌ها و دردهایی که در آثارش نشان می‌داد تا آخرین لحظه بدون امید زندگی نکرد. جهانش اتاقی برای نوشتن و خواندن بود. او علاوه‌برنمایشنامه‌های مهمی که برای تئاتر نوشت، فیلم‌های سینمایی مؤثری هم در سینمای ایران ساخت و بعد از رفتن از ایران نیز فعالیتش در تئاتر و سینما و نوشتن و همچنین پژوهش را متوقف نکرد هرچند همیشه آرزوی بازگشت به کشورش را داشت. او در کودکی مادربزرگی داشت که با داستان‌های بسیار او را افسون می‌کرد و علاقۀ او به قصه گفتن از همان روزها شکل گرفته بود. شاید اکنون نیز خودش همراه پریان در مسیری طولانی حرکت می‌کند؛ در مسیری به‌سمت «ته دنیا، آنجا که درخت سخنگو شب و روز  وق و واق می‌کند.» پژوهش‌های مهم او دربارۀ نمایش‌های ایرانی و شرقی، یعنی کتاب نمایش در ایران و کتاب نمایش در چین، که تا کنون در دانشگاه‌های هنر تدریس می‌شود و هنوز یکی از کامل‌ترین کتاب‌ها در این زمینه است، به‌اضافۀ آثار ارزشمندی چون کتاب ریشه ‌یابی درخت کهن و کتاب هزار افسان کجاست؟ که ریشه‌یابی داستان شهرزاد و دنیازاد و کتاب هزار و یک شب است از زیباترین  و جامع‌ترین کتاب‌ها در ایران در زمینۀ داستان پریان‌اند. او همچنین نمایشنامه‌ها و فیلم‌نامه‌های ارزشمندی نوشته است که می‌توان به این آثار اشاره کرد: کتاب دو جلدی دیوان نمایش که شامل بسیاری از نمایشنامه‌های اوست، سهراب کشی، مرگ یزدگرد، سه بر خوانی، سیاوش خوانی، سفر شب، سگ‌کشی و حقایقی درباره لیلا دختر ادریس. او همچنین فیلم‌های مهمی همچون مسافران، روز واقعه و سگ‌کشی را ساخت و در زمینۀ نمایش عروسکی نیز آثاری را روی صحنه برد.

نمایشنامه افرا یا روز می‌گذرد برای چه کسانی مناسب است؟

کتاب افرا یا روز می‌گذرد را به دوست‌داران تئاتر و سینما و مخاطبان پژوهش‌های تئاتر پیشنهاد می‌کنیم. همین‌طور مخاطبان نمایش‌های ایرانی و آثار برگرفته از داستان‌های پریان از این نمایشنامه لذت خواهند برد.