مصحف صنعاء 1 و مسئله خاستگاه قرآن

کتاب «مصحف صنعاء1 و مسئل? خاستگاه قرآن» نوشت? بهنام صادقي و محسن گودرزي
دريچه‌اي به روي قرآن‌پژوهي و تحقيق در تاريخ قرآن. کتاب «مصحف صنعاء‌1 و مسئل? خاستگاه قرآن» که شامل ترجم? مقاله‌اي بلند از بهنام صادقي و محسن گودرزي، با عنوان اصلي ?an‘?’ 1 and the Origins of the Qur’?n، و توضيحاتي درباره اين مقاله و موضوع آن است، يکي از قديمي‌ترين نسخه‌هاي مکتوب قرآن را که «مصحف صنعاء‌1» نامگذاري شده پيش روي خواننده قرار مي‌دهد و با ارائ? متنِ اين نسخه و معرفي آن و بحث در بابِ آن، نشان مي‌دهد که آغاز کتابتِ قرآن چگونه بوده و به چه دوراني برمي‌گردد. بهنام صادقي و محسن گودرزي در کتاب «مصحف صنعاء‌1 و مسئل? خاستگاه قرآن» قرآن‌پژوهان و علاقمندان به قرآن‌پژوهي و مباحث مربوط به اين حوزه را به موضوعي مهم درباره تاريخ قرآن و سنت‌هاي کتابت آن و رويکردهاي نخستين در اين زمينه توجه مي‌دهند و به تفاوت آن رويکردها با رويکرد رسمي که به دوران عثمان بازمي‌گرد اشاره مي‌کنند.
در کتاب «مصحف صنعاء‌1 و مسئل? خاستگاه قرآن» متنِ نسخه‌اي مکتوب از قرآن ارائه شده که چنانکه در مقدم? مرتضي کريمي‌نيا بر ترجم? فارسي اين کتاب اشاره شده، احتمالاً «قديمي‌ترين برگ‌نوشته‌هاي قرآني کشف‌ شده و موجود در سراسر جهان است.» اين کتاب باب پژوهش‌هايي گسترده در حوزه تاريخ قرآن، بر اساس اين متن قديمي را، مي‌گشايد و نيز درصدد است به شبهاتي که گروهي از پژوهشگران به قرآن و منشاء آن وارد کرده‌اند پاسخي علمي و آکاداميک بدهد.
متن اصلي مقال? «مصحف صنعاء‌1 و مسئل? خاستگاه قرآن» اولين بار در سال 2012 منتشر شده است.

مروري بر کتاب «مصحف صنعاء‌1 و مسئل? خاستگاه قرآن»
مبناي کتاب «مصحف صنعاء‌1 و مسئل? خاستگاه قرآن» متني از قرآن است که بر پوست نگاشته شده بوده و در اوايل ده? هفتاد ميلادي (ده? پنجاه خورشيدي) در بين بخشي از ديوار و سقف مسجد جامع صنعاء در کشور يمن پيدا شده و «مصحف صنعاء‌1» ناميده شده است. اين قرآنِ نوشته‌شده بر پوست، چنانکه در کتاب «مصحف صنعاء‌1 و مسئل? خاستگاه قرآن» توضيح داده شده، در واقع از دو لايه و دو متن تشکيل ‌شده است و متن دوم بعد از پاک کردن متن اول نوشته شده و قدمت آن از متن اول کمتر است. بعدها اما، بر اثر فعل و انفعالات شيميايي، قسمت‌هايي از متن اول دوباره ظاهر شده است. طبق تخميني که زده‌اند، لاي? اولِ «مصحف صنعاء‌1» احتمالاً به نيم? نخست قرن اول هجري و چه بسا پيش از رحلت پيامبر برمي‌گردد، يعني به دوره قبل از کتابت شکل فعلي قرآن، که بنا به روايات تاريخي در زمان خلافتِ عثمان گردآوري و تدوين شده بوده است. در کتاب «مصحف صنعاء‌1 و خاستگاه قرآن» نشان داده شده که تنظيم سوره‌هاي قرآن قدمتي بيش از دوره عثمان دارد. در اين کتاب به سنتي از کتابت قرآن توجه داده شده که مي‌تواند باب پژوهش‌هاي تازه‌اي را در زمين? تاريخ قرآن باز کند.
چنانکه بهنام صادقي و محسن گودرزي در پيشگفتارشان براي ترجم? فارسي کتاب «مصحف صنعاء‌1 و مسئل? خاستگاه قرآن» تأکيد کرده‌اند «مهم‌ترين بخش اين کتاب، متن ويرايش‌شده لاي? زيرين برگه‌هاي مصحف صنعاء‌1 است».
در اين کتاب همچنين مقاله‌اي چهاربخشي درباره «مصحف صنعاء‌1» و مباحث تاريخي و متني و رسانه‌اي مرتبط با آن آمده است. در اين مقاله درباره ويرايش متنِ لاي? زيرين «مصحف صنعاء‌1» نيز توضيح داده شده است. بعد از اين مقاله، متن ويرايش‌شده لاي? زيرين «مصحف صنعاء1» آمده و پس از آن دو ضميمه درباره متن زيرين و متن روييِ اين مصحف.
در بخشي از چکيده مقال? «مصحف صنعاء1 و مسئل? خاستگاه قرآن» مي‌خوانيد: «متن زيرين مصحفِ صنعاء1 در حال حاضر مهم‌ترين سند موجود در زمين? تاريخ قرآن است. اين متن که تنها نسخ? شناخته شده از سنّتي متني و مکتوب، متفاوت از سنت رسمي عثماني است، در قياس با تمام مخطوطات شناخته شده از قرآن، بيشترين توان و امکان را داراست تا بر تاريخ تکوين متن قرآني در دوران نخست پرتو افکند. مقايس? اين متن با ساير سنت‌هاي متني موازي، دريچه‌اي يگانه بر نخستين مراحل تکوين متن قرآني و پيدايش سنت‌هاي مختلف را بر ما مي‌گشايد. اين مقايسه به بحثي درازدامن درباب تاريخ گردآوري آيات و فقرات قرآن و شکل‌گيري سوره‌ها خاتمه مي‌دهد. پاره‌اي روايات کهن و برخي محققان معاصر غربي اين امر را به عهد خليف? سوم منسوب کرده و تدوين سوره‌ها را با ماجراي توحيد مصاحف (تثبيت متن قرآني) در سال 30 هجري مربوط مي‌دانند. اما تحليلِ ما نشان مي‌دهد که سوره‌هاي قرآن پيش از اين شکل گرفته‌اند. افزون بر اين، بررسي نسخ? خطي مصحف صنعاء1 اطلاع بسياري درباب شيوه نقل و انتقال متن قرآن به دست مي‌دهد. شکل‌گيري آغازينِ – دست کم – برخي از سنت‌هاي متني قرآني مستلزم نقل نيمه شفاهي بوده است، به احتمال بسيار از طريق مستمعاني که متن قرائت شده از جانب پيامبر را کتابت مي‌کردند.»

درباره ترجم? فارسي کتاب «مصحف صنعاء1 و مسئل? خاستگاه قرآن»
کتاب «مصحف صنعاء1 و مسئل? خاستگاه قرآن» با ترجمه و مقدم? مرتضي کريمي‌نيا در انتشارات هرمس و با همکاري «مرکز و کتابخان? مطالعات اسلامي به زبان‌هاي اروپايي» منتشر شده است. کتاب شامل مقدمه‌اي مفصل از مترجم است که در آن زمين? آشنايي اولي? خواننده با بحث و موضوع اصليِ مطرح‌شده در مقال? بلند «مصحف صنعاء1 و مسئل? خاستگاه قرآن» به دست داده شده و نيز توضيحي درباره ترجم? اين مقاله آمده است. بعد از اين مقدمه، پيشگفتار نويسندگان بر ترجم? فارسي کتاب «مصحف صنعاء1 و مسئل? خاستگاه قرآن» آمده و در پايان کتاب و بعد از مقال? نويسندگان و متن لاي? زيرين «مصحف صنعاء1» و ضمايم کتاب، تصاوير لايه‌هاي زيرين و روييِ «مصحف صنعاء1» چاپ شده است. ترجم? فارسي کتاب همچنين شامل فهرستي از اصطلاحات مهمي‌ست که در متن کتاب به‌کار رفته‌اند.
مرتضي کريمي‌نيا، مترجم کتاب «مصحف صنعاء1 و مسئل? خاستگاه قرآن»، قرآن‌پژوه و مترجم ايراني است. کريمي‌نيا متولد 1350 است و از او تاکنون آثار تأليفي و ترجمه‌هاي مختلفي در زمين? قرآن‌پژوهي منتشر شده است. از آثار تأليفي کريمي‌نيا مي‌توان به کتاب «ساخت‌هاي زبان فارسي و مسئل? ترجم? قرآن» و از ترجمه‌هاي او مي‌توان به کتاب «معناي متن: پژوهشي در علوم قرآن» اشاره کرد.
کريمي‌نيا در سي و يکمين دوره کتاب سال جمهوري اسلامي ايران، به خاطر تأليف «کتاب‌شناسي مطالعات قرآني در زبان‌هاي اروپايي»، شايست? تقدير دانسته شد.