غصه نان، اکسیر جان: آثار منثور تذکره الاولیاء - برگزیده بهترین قصه های عطار نیشابوری

کتاب «غصّ? نان، اکسير جان: برگزيد? بهترين قصه‌هاي عطار نيشابوري – آثار منثور (تذکره ‌الاولياء)» به‌کوشش مهدي محبتي
سيري در دنياي عارفانه و منظوم? فکري عطار نيشابوري از مسير قصه‌ها و حکايت‌هاي عرفاني و تمثيلي او. مهدي محبتي در کتاب «غصّ? نان، اکسير جان»، که در دو مجلد به نام‌هاي «غصّ? نان، اکسير جان: برگزيد? بهترين قصه‌هاي عطار نيشابوري – آثار منظوم» و «غصّ? نان، اکسير جان: برگزيد? بهترين قصه‌هاي عطار نيشابوري – آثار منثور (تذکره ‌الاولياء)» منتشر شده، با استخراج بخش‌هايي از آثار عطار که در آن‌ها قصه و حکايتي نقل شده است و گردآوري منتخبي از بهترين اين قصه‌ها و حکايت‌ها در اين کتاب و افزودن مقدمه و تعليقاتي بر آن‌ها، هم لذت خواندن قصه‌هايي شيرين و خواندني از ادبيات کهن فارسي را به ما مي‌چشاند و هم فشرده‌اي از دنياي فکري يکي از مهم‌ترين و پرآوازه‌ترين عرفا و انديشمندان ايراني را به ما مي‌شناساند.
کتاب «غصّ? نان، اکسير جان» همچنين امکاني است براي ارتباط مخاطبان امروزي با بخشي از ميراث ادبيات کلاسيک فارسي و آشنايي با اين ميراث.
کتاب «غصّ? نان، اکسير جان» براي داستان‌نويسان نيز کتابي مفيد است و منبعي است که شمه‌اي از پيشين? ادبيات روايي و مبتني بر قصه‌گويي و حکايت‌پردازي را در اختيار آن‌ها قرار مي‌دهد و ايده‌هايي براي قصه‌پردازي به آن‌ها ارائه مي‌کند.
مهدي محبتي در مقدمه‌اي که بر کتاب «غص? نان، اکسير جان» نوشته و در آغاز جلد اول اين کتاب دوجلدي منتشر کرده است، ضمن اينکه از عطار به‌عنوان «پدر قصه‌گويي عرفاني» ياد مي‌کند و وجوه تفاوت و تمايز شيو? قصه‌پردازي او را با سنايي، که پيش از عطار در آثار منظوم عرفاني‌اش از قصه و حکايت‌پردازي استفاده کرده، مقايسه مي‌کند، شمه‌هايي از هنر قصه‌پردازي عطار را نيز شرح مي‌دهد و تأکيد مي‌کند که قصه‌هاي عطار را نبايد صرفاً به‌منزل? قالبي براي بيان معنا ديد و بايد به وجوه هنري و فنّي و ساختاري اين قصه‌ها توجه کرد چرا که قصه براي عطار وسيله‌اي صرف براي بيان معنا نبوده است.
نکت? مهم ديگري که باز در مقدم? مهدي محبتي بر کتاب «غص? نان، اکسير جان» در مورد قصه‌هاي عطار به آن اشاره شده، اين است که «عطار در اين قصه‌ها به طيف وسيعي از مسائل فکري، فرهنگي، اجتماعي، سياسي، روحي و رواني مي‌پردازد که در کمتر جايي از پهن? بزرگ ادب فارسي مي‌توان آن‌ها را ديد يا نشاني از آن‌ها جست؛ آن‌هم به شکل و شمايلي اين‌گونه دلنشين و هنرمندانه که هم لذت برد، هم دگرگون شد و هم در خاطر نگه داشت.»
بنابراين با خواندن قصه‌هايي که از عطار در کتاب «غص? نان، اکسير جان» گردآمده، هم مي‌توان از قصه‌گويي ماهران? عطار لذت برد و از شيو? روايت‌پردازي او آموخت و هم تصويري از روح زمانه‌اي که عطار در آن مي‌زيسته و اوضاع فرهنگي و اجتماعي و سياسي آن دوران و احوال روحي و رواني مردم آن روزگار به دست آورد.
عطار همچنين، همچون هم? نويسندگان و شاعران بزرگ کلاسيک، نه‌فقط بيانگر مسائل عصر خويش، که روايتگر مسائل و رنج‌ها و مصائب و دغدغه‌هايي بنيادين و همه‌جايي و همه‌زماني است و به مسائل و رنج‌هايي اساسي مي‌پردازد که انسان در هر زمان و هر مکاني به آن‌ها دچار و با آن‌ها مواجه است. به همين دليل با خواندن قصه‌هاي گردآمده در کتاب «غص? نان، اکسير جان» عطار را نويسنده و شاعري هم‌عصر خود مي‌يابيم که گويي از اکنون و امروز با ما سخن مي‌گويد نه از قرن‌ها پيش.

مروري بر جلد دوم کتاب «غصّ? نان، اکسير جان»
آن‌چه مهدي محبتي در جلد دوم کتاب «غص? نان، اکسير جان»، با عنوان کامل «غص? نان، اکسير جان: برگزيد? بهترين قصه‌هاي عطار نيشابوري – آثار منثور (تذکره ‌الاولياء)»، به مخاطبان ارائه داده، شامل منتخبي از قصه‌هايي است که او آن‌ها را از کتاب «تذکره الاولياء» عطار استخراج کرده است.
محبتي، که در جلد اول کتاب «غص? نان، اکسير جان» به‌سراغ آثاري منظوم از عطار رفته بود و منتخبي از قصه‌هاي منظوم عطار را از دل آن آثار بيرون کشيده و در قالب يک کتاب ارائه داده بود، در جلد دوم اين کتاب، منتخبي از قصه‌هاي منثور عطار را فراهم آورده است.
کتاب «تذکره الاولياء» از آثار مشهور عطار و نيز اثري بسيار مهم در ادبيات عرفاني و تاريخ نثر فارسي است. عطار در کتاب «تذکره الاولياء» مجموعه‌اي شامل شرح زندگي و سلوک عارفان بزرگ و صاحب‌نام و داراي اهميت در تاريخ عرفان و حکايت‌هايي از کرامات آنان را فراهم آورده و سخناني از آن‌ها را نقل کرده است.
در قصه‌هاي جلد دوم کتاب «غص? نان، اکسير جان» منتخبي از بخش‌هايي از کتاب «تذکره الاولياء» ارائه شده که ناقل قصه‌اي و حکايتي هستند.
محبتي براي هر يک از قصه‌هاي منثوري که از عطار در جلد دوم کتاب «غص? نان، اکسير جان» آورده است، برحسب موضوع و حال‌وهوا و نکت? کليدي آن قصه، عنواني انتخاب کرده است.
بعضي از اين قصه‌ها بسيار کوتاه و موجز هستند و از دو يا چند سطر فراتر نمي‌روند و بعضي قصه‌ها هم بلند هستند.
در قصه‌هاي منثور گردآمده در جلد دوم کتاب «غص? نان، اکسير جان»، مانند قصه‌هاي منظوم جلد اول اين کتاب، با عطارِ طنزانديش و مرگ‌انديش مواجهيم و با جهاني ويران و بي‌اعتبار که بر آن نمي‌توان تکيه کرد و به آن اعتمادي نيست.
فقر، قناعت، توکل، گناه، تواضع، بي‌اعتنايي به مال و جاه و بي‌اعتنايي به صاحبان قدرت و ثروت، شادي و غم، بي‌اعتباري زندگي و دل نبستن به آن و مرگ از مفاهيمي هستند که در قصه‌هايي از کتاب «تذکره الاولياء» که آن‌ها را در جلد دوم کتاب «غص? نان، اکسير جان» مي‌خوانيد، مطرح شده‌اند.
قصه‌هاي جلد دوم کتاب «غص? نان، اکسير جان» ما را به عوالم غريب عارفان مي‌برند؛ عوالمي که گاه به خواب مي‌ماند و ادبيات سوررئال و رئاليسم جادويي را تداعي مي‌کند. اين قصه‌ها، به‌لحاظ موقعيت‌هايي که در آن‌ها هست، دربردارند? پيشنهادهايي براي نويسندگان امروز هستند و ايده‌هايي ناب براي قصه‌نويسي در آن‌ها نهفته است.
همچنين آن‌چه از کتاب «تذکره الاولياء» انتخاب و در جلد دوم کتاب «غص? نان، اکسير جان» آمده است، نمونه‌اي درخشان از نثر کلاسيک فارسي است که مي‌تواند داير? واژگان نويسندگان را وسعت دهد و باعث غناي نثر آن‌ها بشود. اين نثر همچنين آهنگ و رنگي شعرگونه دارد و از اين لحاظ، شاعران معاصر نيز مي‌توانند از آن بياموزند و زبان شعر خود را با آن غني کنند.
کتاب «غصّ? نان، اکسير جان: برگزيد? بهترين قصه‌هاي عطار نيشابوري – آثار منثور (تذکره ‌الاولياء)» در بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه منتشر شده است.

دربار? عطار نيشابوري
فريدالدين محمد بن ابراهيم نيشابوري، معروف به عطار نيشابوري، از عارفان و اديبان به‌نامِ قرن ششم و هفتم هجري بود.
عطار، هم در نظم و هم در نثر سرآمد بود و آثارش حاوي ارزشمندترين نمونه‌هاي نظم و نثر فارسي هستند. او همچنين يکي از مهمترين چهره‌هاي عرفان ايراني – اسلامي است.
عطار، قصه‌گو و تمثيل‌پردازي چيره‌دست و همچنين طنزپردازي رند و نکته‌سنج بود. طنز او، که نمونه‌هايي هنرمندانه از آن را در جاي‌جايِ آثار منظومش و نيز در کتاب «تذکره الاولياء» مي‌توان ديد، طنزي نقادانه است که ناسازي جهان را مي‌نماياند و صاحبان قدرت و ثروت را دست مي‌اندازد. عطار در قصه‌هايش ديوانگان رند را به صحنه مي‌آورد تا با زبان گزنده‌ و طعنه‌زنشان حقايقي ناگفتني را برملا کنند و نابساماني‌هاي جامعه‌اي بحراني و گرفتار ويراني و مرگ را عيان سازند.
عطار در روزگاري بحراني از تاريخ ايران زيست؛ روزگاري که مرگ و ويراني بر زادگاه او، نيشابور، سايه انداخته بود. مرگ‌انديشي‌اي که در آثار عطار جلوه‌ مي‌کند ريشه در همين تجرب? هولناک دارد. عطار در طول زندگي‌اش، هم هجوم غزها به نيشابور و ويراني نيشابور به دست آن‌ها را ديد و هم بعدها شاهد هجوم مغول‌ها به آن‌جا بود و خودش نيز سرانجام به دست مغول‌ها کشته شد.
از عطار نيشابوري، جز «تذکره ‌الاولياء» که به نثر نوشته شده و از آن سخن رفت، آثار منظوم فراواني هم، در قالب غزل و قصيده و مثنوي و رباعي، به‌ جا مانده است. از آثار منظوم او مي‌توان به «ديوان قصايد و غزليات»، «منطق‌الطير»، «مختارنامه» و «اسرارنامه» اشاره کرد.

دربار? مهدي محبتي، گردآورند? کتاب «غصّ? نان، اکسير جان»
دکتر مهدي محبتي، متولد 1344، پژوهشگر ادبيات فارسي و مؤلف ايراني است. محبتي داراي ليسانس و فوق ليسانس زبان و ادبيات فارسي از دانشگاه فردوسي مشهد و دکتراي زبان و ادبيات فارسي از دانشگاه تهران است. او مؤلف آثار متعددي در حوز? ادبيات است که بعضي از آن‌ها عبارتند از: «قرن‌هاي بي‌زمان: درآمدي تحليلي – معرفت‌شناختي بر منطق‌الطير عطار»، «در جدال با خويشتن: نگاهي ديگر به احوال و اقوال شمس تبريزي همراه با برگزيد? مقالات شمس»، «فارسي عمومي، با نگاهي تازه به ادبيات و متون ادبي»، «از معنا تا صورت» و «آينه‌هاي خندان».
کتاب «از معنا تا صورت» او در جايز? جلال‌آل‌احمد و کتاب سال ايران، به‌عنوان کتاب شايست? تقدير معرفي شده است.
تصحيح کتاب «الرساله‌ القشيريه» و ترجم? کتاب «ابن فارض: زندگي، شخصيت و شعر» از ديگر آثار مهدي محبتي هستند.
محبتي همچنين تدريس در دانشگاه زنجان را در کارنام? کاري خود دارد و مدتي هم مدير گروه زبان و ادبيات فارسي اين دانشگاه بوده است. عضويت در هيئت‌تحريري? مجل? علمي – پژوهشي زبان و ادبيات فارسي و مديريت گروه زبان و ادبيات فارسي دانشنام? جهان اسلام از ديگر سوابق اجرايي دکتر مهدي محبتي هستند.