مسئله شرق - قدرت‌های بزرگ و فروپاشی امپراتوری عثمانی 1774-1923

کتاب «مسئل? شرق» نوشت? اي. اِل. مک‌في
پژوهشي درباب نقش امپراتوري عثماني در روابط و مناسبات قدرتهاي بزرگ جهان از نيم? دوم قرن هجدهم تا عصر زوال اين امپراتوري در قرن بيستم. کتاب «مسئل? شرق: قدرت‌هاي بزرگ و فروپاشي امپراتوري عثماني (1774 – 1923)، با عنوان اصلي The Eastern Question 1774-1923، يک تحقيق تاريخي براساس اسناد و منابعي معتبر دربار? زوال امپراتوري عثماني و عوامل مؤثر بر اين رويداد و نيز تأثيرات آن و تنش‌ها و مناقشاتي است که ميان قدرت‌هاي بزرگ بر سر امپراتوري عثماني درمي‌گرفت و در بود و نبود اين امپراتوري نقشي مهم و تعيين‌کننده داشت.
در کتاب «مسئل? شرق» به انواع بحران‌ها و مسائل و مناقشات داخلي و خارجي‌اي پرداخته شده که در سرنوشت امپراتوري عثماني نقشي مؤثر ايفا کردند.
متن اصلي کتاب «مسئل? شرق» اولين بار در سال 1996 منتشر شده است.

مروري بر کتاب «مسئل? شرق»
چنانکه پيش‌تر نيز اشاره شد در کتاب «مسئل? شرق» امپراتوري عثماني و مناسبات قدرتهاي بزرگ با آن، از نيم? دوم قرن هجدهم تا زمان سقوط اين امپراتوري در نيم? اول قرن بيستم، موضوع اصلي مورد پژوهش است.
منظور از «مسئل? شرق» دغدغه‌اي بود که قدرتهاي بزرگ دربار? سرنوشت امپراتوري عثماني، در اواخر عمر اين امپراتوري و دوران فرسودگي و رو به ضعف و زوال نهادن آن، داشتند. دغدغه اين بود که اگر امپراتوري عثماني از هم بپاشد چه بر سر نواحي مختلف تحت سلط? آن خواهد آمد.
کتاب «مسئل? شرق» روايتگر و تحليل‌گر کشمکش‌هايي است در اواخر عمر امپراتوري عثماني ميان قدرتهاي بزرگ اروپايي بر سر اين کشور و در رابطه با آن پديد آمد. اين کتاب همچنين به جنبش‌هاي استقلال‌خواهانه‌اي مي‌پردازد که در بعضي سرزمين‌هاي تحت قيمومت امپراتوري عثماني، مثل يونان و مصر، درگرفت و به مداخله‌هايي که قدرتهاي بزرگ اروپايي، بنا به منافع خودشان، در قبال اين جنبش‌ها صورت دادند و ماهي‌هايي که از آب گل‌آلود گرفتند.
اي. اِل. مک‌في در کتاب «مسئل? شرق» تحليلي موشکافانه از رَوَند زوال امپراتوري عثماني و عوامل مؤثر بر اين رويداد و ريشه‌هاي آن ارائه داده و با ارجاع به اسناد گوناگون مجموع عواملي را که باعث شدند امپراتوري عثماني سرانجام، بعد از جنگ جهاني اول و به‌دنبال شکست در اين جنگ، از هم بپاشد بررسي و تحليل کرده است.
کتاب «مسئل? شرق» از پيشگفتاري به‌قلم کلايو اِمسلي و گوردون مارتل، دبيران مجموعه‌اي که متن اصلي کتاب جزوي از آن است، مقدم? نويسنده، دو بخش با عنوان‌هاي «تحليل» و «ارزيابي»، دوازده فصل و اسنادي مربوط به موضوع کتاب تشکيل شده است.
فصل‌هاي دوازده‌گان? کتاب «مسئل? شرق» عبارتند از: «مسئل? شرق»، «امپراتوري عثماني و قدرت‌هاي بزرگ در سد? هجدهم»، «جنگ‌هاي انقلابي و ناپلئوني فرانسه، 1792 – 1815»، «جنگ استقلال يونان، 1821 – 1832»، «محمدعلي و مسئل? مصر، 1832 – 1841»، «جنگ کريمه، 1853 – 1856»، «بحران شرق، 1875 – 1878»، «مسئل? شرق، 1878 – 1914»، «جنگ جهاني اول، 1914 – 1918»، «توافق صلح، 1918 – 1923»، «قدرت‌هاي بزرگ و امپراتوري عثماني» و «عاقبت کار».
در بخشي از کتاب «مسئل? شرق» مي‌خوانيد: «بالغ بر يک قرن و نيم، در حد فاصل "جنگ روسيه و عثماني" در سال‌هاي 1768 – 1774 تا "عهدنام? لوزان" در 24 ژوئي? 1923، مسئل? شرق نقش مهم و حتي در دوره‌هايي نقش اصلي را در شکل‌گيري روابط قدرت‌هاي بزرگ ايفا مي‌کرد؛ مسئل? شرق اين بود که پس از افول و اضمحلال امپراتوري عثماني چه بر سر اجزا و ابناي آن خواهد آمد و چه بر جاي آن خواهد نشست. در سد? هجدهم مسئل? شرق عمدتاً ناظر بود بر مناقشاتي که در پي دست‌اندازي روسيه به سرزمين‌هاي هم‌مرز با سواحل شمالي درياي سياه درگرفت. در سد? نوزدهم، متعاقب جنگ‌هاي "انقلابي" و "ناپلئوني" فرانسه (1792 – 1815) که در جريان آن نيروي اعزامي فرانسه مصر را اشغال کرد، مسئل? شرق عبارت بود از تلاش ملت‌هاي زير سلطه و حاکمان‌شان براي کسب حدي از خودمختاري يا استقلال و نيز تلاش قدرت‌هاي بزرگ، هم به منظور فرونشاندن تنش‌هاي ناشي از اين حوادث و هم به قصد بهره‌برداري از اين تنش‌ها در جهت منافع خودشان. بدين ترتيب، در ده? 1820 يوناني‌ها سر به شورش گذاشتند و به رغم مخالفت‌هاي اولي? قدرت‌هاي بزرگ نهايتاً به استقلال دست يافتند؛ در ده? 1830 نيز محمدعلي والي مصر، تلاش کرد هم خودمختاري مصر را تأمين و تضمين کند و هم بر سوريه و بخشي از آناتولي مسلط شود، اقدام خطيري که سرانجام دخالت قدرت‌هاي بزرگ براي حفظ وضع موجود عقيمش گذارد. در ده? 1850 مناقشات فرانسه و روسيه بر سر ادار? "اماکن مقدس" منجر به وقوع "جنگ کريمه" (1853 – 1856) شد که طي آن عثماني و ائتلاف قدر‌ت‌هاي اروپاي غربي در برابر "بسط قدرت روسيه در منطقه" ايستادگي کردند. در ده? 1870 شورش‌هاي دهقاني در بوسني و هرزگوين بار ديگر آتش جنگ را ميان روسيه و عثماني برافروخت و يادآور خطر جنگ ميان روسيه و ائتلاف قدرت‌هاي غربي شد. البته مسئله اين نبود که قدرت‌هاي غربي مخالف بهره‌برداري از ضعف حکومت عثماني بوده باشند: برعکس، فرانسه در 1830 الجزاير را به اشغال درآورد و در 1881 پايتخت تونس را؛ بريتانيا هم در 1878 قبرس را تسخير کرد و در 1882 مصر را. در قرن بيستم سرانجام گره اين مشکل گشوده شد. در 1908 اتريش – مجارستان، بوسني و هرزگوين را به قلمروِ خود الحاق کرد. در 1911 ايتاليا طرابلس غرب (اقليم طرابلس، تريپوليتانيا) را به اشغال درآورد؛ و در نتيج? جنگ‌هاي بالکان (1912 – 1913) صربستان، بلغارستان و يونان عثماني‌ها را از بخش اعظم قلمروهاي باقي‌ماند? آنان در اروپا بيرون راندند. سرانجام در 1918 – 1923 و در پي شکست امپراتوري عثماني در جنگ جهانگير اول (1914 – 1918)، کشورهاي متفقِ پيروزمند، به‌ويژه بريتانيا و فرانسه، سلسله‌اي از دولت‌ها و حکومت‌هاي دست‌نشانده را در ولايات عربي بر سر کار آوردند، حال آن‌که در آناتولي جنبشي با نام "جنبش ملي ترک" بار ديگر سر برآورد که موفق شد قدرت‌هاي بيگانه را بيرون براند و دولت ملي ترکيه را به مرکزيت آنکارا بنا نهد.»

دربار? اي. اِل. مک‌في، نويسند? کتاب «مسئل? شرق»
الکساندر لئون مک‌في (Alexander Lyon Macfie) مورخي با تخصص تاريخ مدرن ترکيه و خاورميانه است و به‌طور گسترده در اين زمينه‌ها پژوهش کرده است.
از آثار اي. اِل. مک‌في مي‌توان به کتاب «شرق‌شناسي» اشاره کرد.

دربار? ترجم? فارسي کتاب «مسئل? شرق»
کتاب «مسئل? شرق: قدرت‌هاي بزرگ و فروپاشي امپراتوري عثماني (1774 – 1923) با ترجم? زهره هدايتي بيدهندي و همراه با يادداشتي از بابک محقق، ويراستار ترجم? کتاب‌هاي مجموع? «کارگاه تاريخ» نشر ني، که کتاب «مسئل? شرق» هم جزوي از آن است، در نشر ني منتشر شده است.
زهره هدايتي بيدهندي، متولد 1339، مترجم و ويراستار ايراني است. از ترجمه‌هاي او مي‌توان به کتاب‌هاي «مصائب جنگ»، «فرهنگ‌شناسي» و «کتابِ جنگلِ هانري روسو» اشاره کرد.