برج بابل: کتاب پسر

معرفی کتاب کتاب پسر، اثر آندری نیکولایدیس، ترجمه محمدرضا فرزاد

همان‌طور که بیشتر کتاب‌های مجموعه برج بابل نشر چشمه این مسئله را یادآوری می‌کنند، ما در این نوولاها با آدم‌های مدرن و معاصر طرف هستیم. راویانی که بازگشت به گذشته دارند، خاطرات در مرکز داستان‌هایشان وجود دارند، بی‌عملی و منفعل بودن که ویژگی رنج و اندوه و افسرده‌حالی انسان امروز است در آن‌ها به‌خوبی پیداست و در نهایت داستانشان را کاملا نزدیک به احوال آدم‌های اکنون و شاید هر کدام از ما تعریف می‌کنند. کتاب کتاب پسر نیز همانند دیگر آثار این مجموعه از این ویژگی‌ها بی‌بهره نیست. یک ضدقهرمان شاهد زندگی‌ای است که نمی‌تواند برایش کاری کند و همه‌چیز در کنارش از دست رفته یا در حال از دست رفتن است. او فقط راوی است و ناظر. داستان خانواده‌ای که هر کدام به نوعی در یک فروپاشی زندگی می‌کنند اما راوی که فرزندشان است کاری برایشان نمی‌کند. این داستان‌ها معمولا از خرده‌روایت‌های بسیاری تشکیل شده‌اند و بازگشت به گذشته و خاطره‌گویی آن‌ها را به خواننده‌اش نزدیک می‌کند و احساس صمیمیت را در او برمی‌انگیزد.

نوولای کتاب پسر نیز دارای چنین خصوصیتی است. داستان کتاب پسر از ادبیات بالکان است. جایی که به‌لحاظ اجتماعی فراز و فرودهای بسیاری را در دوره‌های مختلف اجتماعی تجربه کرد و معمولا در این کشورها، بعد از هر فراز و نشیب، زندگی انسان‌ها در اندوه و بلاتکلیفی فرو می‌رود. این کتاب در سال 2011 برنده جایزه بهترین داستان اتحادیه اروپا شد و یکی از داستان‌های تأثیرگذار در زمان خودش محسوب می‌شد. جایی که نویسنده آن را برای روایت داستان انتخاب کرده نقطه‌ای است که انسان‌ها نسبت به رنج دیگری یا حتی اندوه خودشان دچار یأس، ملال و بی‌توجهی شده‌اند. تلخ‌اندیشی و طنز سیاه در این داستان در لایه‌هایی نهفته است که کشفشان لذت بخش است و کتاب پسر را در موج نو ادبیات بالکان قرار می‌دهد. این اثر با ترجمه محمدرضا فرزاد از نشر چشمه منتشر شده است.

درباره کتاب کتاب پسر

«آخرش فهمیدم اگر توانسته بودم جلوی نفرتم را بگیرم همه‌چیز فرق می‌کرد.» نوولای کتاب پسر با این جمله شروع می‌شود و بعد راحتی در روایت و توصیف روزمرگی‌های راوی که به‌صورت اول شخص زندگی‌اش را تعریف می‌کند آدم را جذب خود می‌کند. انگار خواننده می‌خواهد زودتر کشف کند در پشت این جملات ساده و فضایی که گاه چرک و کثیف و گاه پوشیده در طنز است چه داستانی، چه اتفاقی و چه شخصیتی نهفته است. هر بار بعد از چند توصیف ساده، یک جمله وجود دارد که حکایت از اتفاقی در زندگی‌اش است. مثلاً ازدواجی فاجعه‌بار، بوی گند اتاق، اینکه گاهی وحشتزده از خواب می‌پرد، اخبار جنایی روزنامه‌ها... تا اینکه به لاقیدی خودش می‌رسد. کم‌کم می‌فهمیم با انفعال در شخصیت انسان معاصر طرفیم. کسی که هر مشکلی برایش پیش آمده باشد جز نگاه کردن و ناظر بودن کاری از پیش نبرده. جملاتش ساده و روان‌اند اما ترس و سیاهی را بلافاصله منتقل می‌کنند. در نقد کارهای نیکلایدیس گفته‌اند که پر از تلخکامی است و تنفر از زندگی را منتقل می‌کند اما با طنز شگفت‌انگیز خودش و جهانی آخرالزمانی و پست‌ مدرن.

رمان کتاب پسر باعث شهرت نیکلایدیس شد و جایزه مهم اتحادیه اروپا را برایش داشت که به دنبالش دلیلی بود بر ترجمه کتاب به زبان‌های دیگر و خوانده شدن در جغرافیای وسیع‌تری که شناخته‌شده‌اش کرد. زندگی در بالکان و گذر روزها در کشوری که تاریخی عجیب و پر فراز و نشیب داشت باعث شد تلخی جهان و زندگی را طور دیگری احساس کند و آن را در کارهایش بازتاب دهد. شاید این ویژگی نظاره‌گر بودن که در راوی داستان کتاب پسر دارد از همین آمده: روزگاری مردم بالکان جز نظاره‌گر بودن بر تلخکامی‌ها و تغییرها و جنگ‌های داخلی و خارجی کاری نمی‌توانستند از پیش ببرند. یکی دیگر از ویژگی‌های جدید و دوست‌داشتنی کتاب این است که موسیقی در این داستان جریان دارد و شخصیت پدر راوی دائم به موسیقی گوش می‌دهد. نویسنده از مخاطبش خواسته برای پی بردن و حس کردن فضای اثرش این قطعات موسیقی را گوش دهند و جالب اینکه با یک کیوآرکد در داخل کتاب و اسکن آن می‌توان به این قطعات موسیقی دست پیدا کرد.

خلاصه کتاب کتاب پسر

سه نفر در زندگی راوی کتاب پسر وجود دارند که برایش زندگی پرکشمکشی ساخته‌اند و حالا او در شبی عجیب روایت زندگی با این سه نفر را پیش می‌برد و کتاب هم در سه بخش روایت می‌شود. سه جور تنفر، سه جور لاقیدی در برابر آدم‌ها، سه جور رفتار منفعلانه و نظاره‌گر بخشی از زندگی راوی رمان کتاب پسر است که در شبی خاص و بحرانی آن‌ها را روایت می‌کند. شبی که هر کدام از این‌ها نیاز به کمکی دارند اما او فقط به یاد می‌آورد و سر جایش نشسته و در همان ابتدا هم اشاره می‌کند که اگر می‌توانست و تنفرش را کنترل می‌کرد، زندگی جور دیگری برایش رقم می‌خورد. مشکلاتش در یک ازدواج شکست‌خورده با همسرش، داشتن پدری که چند خانه آن‌ورتر از او زندگی می‌کند و راوی بیشتر مسائل زندگی‌اش را از او می‌داند و منتظر مرگش است و رابطه بی‌نتیجه با مادرش. همسرش او را ترک کرده، در کنارش یک آتش سوزی اتفاق افتاده، پدرش خود را در اتاقی حبس کرده، ولی او فقط خاطراتی را که به‌صورت پراکنده گذشته را یاد می‌آورند تعریف می‌کند. تلخی و طنز روایت نیکلایدیس در این کتاب مورد توجه خواننده است و داستانش خواندنی روایت شده.

درباره نویسنده کتاب کتاب پسر، آندری نیکولایدیس

آندری نیکولایدیس در 1974 در بوسنی به دنیا آمد و با شروع جنگ‌های بوسنی همراه خانواده‌اش از آنجا مهاجرت کرد. او کارش را با نوشتن ستون‌های ثابت در مطبوعات شروع کرد و یک فعال ضدجنگ است و همین هم گاهی برایش دردسرساز شد و حتی مورد تهدید به مرگ قرار گرفت. مدت‌ها در رسانه‌هایی مانند رادیو و تلویزیون فعال بود و مناظره‌هایش در راه آزادی‌خواهی بسیار مشهورند. بیشترین دغدغه او بی‌تفاوت شدن به رنج انسان‌هاست که در میان حوادث تلخ تاریخ اتفاق می‌افتد و در همین کتاب پسر نیز دیده می‌شود. او مجموعه داستان‌های کوتاه بسیاری نوشت و چهار رمان هم در آثار نوشتاری‌اش قرار دارند. او را نویسنده‌ای تلخ‌اندیش می‌دانند. هنوز هم در بالکان زندگی می‌کند و به فعالیت‌های خودش ادامه می‌دهد و با اینکه مدت‌ها به‌خاطر تفکراتش مورد حمله و یا دادگاهی قرار گرفت، اما از نویسندگان موج نو بالکان است که آثارش به چهارده زبان ترجمه شد و در دنیا شناخته شده است. رمان بازگشت از دیگر آثار اوست که از نشر چشمه با ترجمه خاطره کردکریمی منتشر شده است.

درباره مترجم کتاب کتاب پسر، محمدرضا فرزاد

محمدرضا فرزاد مترجم معاصر ایرانی و متولد سال 1357 است که علاوه بر فعالیت در کار ترجمه فیلمنامه‌نویس و مستندساز است و در رشته تئاتر تحصیل کرده است. او در چند فیلم نیز به عنوان بازیگر حضور داشته است. فرزاد بیشتر آثار داستانی و رمان ترجمه کرده و چند اثر از کارهای او عبارت‌اند از: سوروسات در سوراخ موش، عطر خوش مرگ، مردی هست که عادت  دارد با چتر بکوبد توی سرم، مائو. او مجموعه شعر و عکس چیزی توی کشو نیست از نشر حرفه: هنرمند را نیز در کارنامه کاری ترجمه‌اش دارد.

کتاب کتاب پسر برای چه کسانی مناسب است؟ این کتاب به دوست‌داران ادبیات بالکان، ادبیات اروپای شرقی، ادبیات اجتماعی، خاطره نگاری، بازگشت به گذشته، مفهوم انسان‌شناسی، سیاست و فرهنگ اجتماعی در ادبیات، رمان مدرن، طنز در رمان، ادبیات سیاه و موج نو ادبیات اروپا پیشنهاد می‌شود.