ابداع خاورمیانه

معرفی کتاب ابداع خاورمیانه اثر گیومت کروزه

روایتی نوین از چگونگی شکل‌گیری خاورمیانه: گیومت کروزه در کتاب ابداع خاورمیانه کوشیده تا تاریخی دیگر از خاورمیانه را روایت کند؛ تاریخی که نه فقط از نظر زمانی، بلکه به لحاظ جغرافیایی نیز فاصله چشمگیری با نقطه آغاز روایت غالب درباره خاورمیانه دارد.

تصور رایج می‌گوید مفهوم خاورمیانه با تمامی دگرگونی‌های سرزمینی و راهبردی‌ای که به همراه آورد، از مقطع اوایل قرن بیستم سرچشمه گرفته است. اما پژوهش ابداع خاورمیانه با عنوان فرعی بریتانیا و خلیج فارس در عصر امپریالیسم جهانی، با به چالش کشیدن این روایت مرسوم می‌گوید خاستگاه اصطلاح خاورمیانه به دوران سلطه طولانی‌مدت بریتانیا بر شبه‌قاره هند بازمی‌گردد، و به گسترش تدریجی اما خشونت‌بار آن سلطه به سوی خلیج فارس و نواحی پسکرانه آن مرتبط است. این الگوی نفوذ تدریجی بریتانیا در منطقه خلیج فارس از اواخر قرن هجدهم و توسط کمپانی توسعه‌طلب هند شرقی آغاز شد.

درباره رساله ابداع خاورمیانه

برخی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که در کتاب ابداع خاورمیانه مطرح شده و نویسنده کوشیده به آن‌ها پاسخ دهد عبارتند از: نامگذاری خاورمیانه اولین‌بار در چه زمانی و به چه منظوری صورت گرفت؟ در آغاز، به کدام فضاهای جغرافیایی اطلاق می‌شد؟ و چه درهم‌تنیدگی‌هایی از بازیگران، منازعات و فرآیندها، زمینه‌ساز آن دگرگونی‌هایی شدند که جعل این اصطلاح جغرافیای را هم معنادارتر و هم ضرورتی اجتناب‌ناپذیر ساختند؟

بر اساس چنین پرسش‌هایی رساله ابداع خاورمیانه روایتی نو از چگونگی شکل‌گیری خاورمیانه به دست می‌دهد. پاسخ‌هایی که با پیگیری این پرسش‌ها ارایه شده‌اند، نشان می‌دهند که مفهوم خاورمیانه نه در پی جنگ جهانی اول و پیامدهای آن، بلکه در نتیجه منازعاتی بسیار پیش‌تر و در محور خلیج‌فارس قرن نوزده پدیدار شد.

گیومت کروزه در پژوهش ابداع خاورمیانه استدلال کرده که برای درک چگونگی شکل‌گیری خاورمیانه، نباید صرفا به غرب و به ویژه لندن چشم دوخت. برعکس لازم است نگاه خود را به سوی شرق نیز معطوف کنیم؛ به امپراتوری بریتانیا در هند در قرن نوزدهم.

خاورمیانه‌ای که در رساله ابداع خاورمیانه مورد بحث قرار گرفته، آن سرزمینی نیست که پس از جنگ جهانی اول پدید آمد؛ سرزمینی موزاییکی از قلمروهایی با جایگاه‌های اداری متفاوت که ریشه در بیایان‌های فلسطین، اردن و عراق دارد. در این کتاب، اشاره‌ای به توافق سایکس-پیکو که در سال 1916 میان فرانسه و بریتانیا امضا شد، به نظام قیمومیت‌هایی که مرزهایشان در پی جنگ ترسیم شدند، یا به چاه‌های نفتی که مورد طمع قدرت‌های غربی بودند، نشده است.

کتاب ابداع خاورمیانه تصویری متفاوت از این منطقه ارایه می‌دهد و در پی ارایه روایتی است که تمرکزش بر جهانی دریایی و خلیج فارس است؛ جایی که بریتانیایی‌ها در قرن نوزدهم آن را نقطه ثقل امپراتوری خود و پلی میان اروپا و مدیترانه از یک‌سو، و هند و گستره وسیع‌تر اقیانوس هند از سوی دیگر می‌پنداشتند.

بر این اساس پژوهش ابداع خاورمیانه در تلاش برای تفسیر برداشتی نوظهور از خاورمیانه، به بررسی مجموعه‌ای از کنش‌ها و رویه‌های تاریخی می‌پردازد که این اصطلاح برای آن‌ها به منزله یک برچسب عمل کرده است. از این منظر کروزه می‌گوید که می‌توان خاورمیانه را مفهومی دانست که پاسخی بود به مجموعه‌ای از نیازها یا ابزاری برای ساماندهی به یک حوزه ابهام. از این‌رو، تصور این اصطلاح نمونه‌ای است از یک مفهوم تاریخی که به سوی آینده جهت‌گیری دارد.

یکی از اصول راهنمای کتاب ابداع خاورمیانه این است که وقتی اصطلاح خاورمیانه به عنوان نقطه آغاز تحلیلی مبتنی بر دوره پس از سال 1900 در نظر گرفته می‌شود، نکته‌ای مهم از نظر پنهان می‌ماند؛ و آن، تاریخ قرن نوزدهم است که این اصطلاح درواقع نوعی اوج‌گیری، یا نتیجه آن به شمار می‌رود. هدف اصلی ابداع خاورمیانه بازسازی آن تاریخ با هدف ایجاد پیوند میان بریتانیا، هند و خلیج‌فارس است. از همین‌رو، این اثر کاوشی چندلایه و چندبعدی ارایه می‌دهد.

بنیان مباحثی که در فصل‌های مختلف کتاب ابداع خاورمیانه آمده متکی به سه عنصر اصلی است: نخست، نگاهی اجمالی می‌شود به شیوه‌هایی که فضای اکنون موسوم به خاورمیانه پیش از آنکه این اصطلاح وضع شود، در تخیلات گفتمانی امپراتوری‌ها بازنمایی می‌شد. دوم، به بررسی ساختار امپراتوری بریتانیا در هند پرداخته می‌شود و به ویژه به میزان قابل توجه استقلال آن نسبت به دولت مرکزی در لندن توجه می‌گردد. سرانجام، تمرکز به سوی مناطق خلیج فارس و نقش آن‌ها به عنوان چهارراه‌های زمینی و دریایی جهانی و به هم‌پیوسته معطوف می‌شود.

خلاصه کتاب ابداع خاورمیانه

خاورمیانه ابداعی بود از سوی امپریالیست‌های بریتانیایی که دو هدف اساسی را دنبال می‌کرد. نخست، حفاظت و دفاع از هند در برابر تهاجمات احتمالی؛ و دوم، ایجاد پیوند نه تنها میان بخش‌های مختلف امپراتوری بریتانیا، بلکه میان سه قاره اروپا، آسیا و آفریقا و سه پهنه آبی اصلی: مدیترانه، اقیانوس هند، و دریای سرخ.

درباره گیومت کروزه نویسنده کتاب ابداع خاورمیانه

گیومت کروزه تاریخ‌نگار امپراتوری بریتانیا و خاورمیانه در قرن نوزدهم و بیستم است با تمرکز ویژه بر خلیج فارس و جهان اقیانوس هند. او به عنوان پژوهشگر در دپارتمان تاریخ دانشگاه واریک انگلستان مشغول فعالیت است. تصورات رقیب از خاورمیانه – تاریخ و سیاست شرق شناسی، تاریخ خاورمیانه، خاورمیانه معاصر در عصر تحول و صلحی که همه صلح ها را بر باد داد – فروپاشی امپراتوری عثمانی و شکل گیری خاورمیانه معاصر از دیگر آثاری است که پیرامون خاورمیانه به زبان فارسی منتشر شده‌اند.

کتاب ابداع خاورمیانه برای چه کسانی مناسب است؟

رساله ابداع خاورمیانه به عنوان اثری دانشگاهی و پژوهشی به پژوهشگران و علاقه‌مندانی که به دنبال درکی عمیق‌تر و متفاوت از تاریخ منطقه خاورمیانه هستند و به علاقه‌مندان به تاریخ‌نگاری انتقادی پیشنهاد می‌شود.