قصه های صمد بهرنگی

ادبیات کودک صرفاً ادبیاتی تعلیمی و آموزشی نیست که هدف از خلق آن پُر کردن گوش کودکان از نصایح خشک و خالی از ظرافتی چون «سحرخیز باش تا کامروا شوی» یا «بخند تا دنیا به رویت بخندد» باشد! نه، متولیان ادبیات کودک وظیفه‌ ای بس خطیرتر از این را بر عهده دارند: وظیفه‌ ی آماده ساختن مخاطبین خردسال خود، برای مواجهه با دنیای واقعی. همان دنیای واقعیِ خالی از عدالتی که در آن، کودکی برای آخرین مدل آی‌ پاد گریه می‌کند و کودکی دیگر، برای نان شب. این تصوری نادرست است که ادبیات کودک باید لزوماً شیرین و شادی‌ بخش باشد. مگر نه این‌ که زندگی واقعی عموماً تلخ و آکنده از دشواری‌ هاست؟ ادبیاتی که مصائب زندگی واقعی را بازنمایی نکند و به دل‌ خوش‌ کُنَکی موقتی بدل شود، چگونه می‌ تواند مدعی صداقت باشد؟ یکی از نخستین نویسندگان ایرانی که به لزوم تولید آثاری واقع‌ گرا و اجتماعی برای مخاطبین کودک و نوجوان پی بُرد، زنده‌یاد صمد بهرنگی بود. در کتاب قصه‌ های بهرنگی بناست مخاطب بیست و سه قصه‌ ی به‌ جا مانده از این نویسنده‌ ی پیشروِ ادبیات معاصر ایران باشید.

قصه‌ های صمد بهرنگی، چنان‌ که از توضیحات فوق برمی‌ آید، واجد سویه‌ های پررنگ اجتماعی و سیاسی‌ اند. این قصه‌ ها برای به خواب بردن کودکان نوشته نشده‌ اند، بلکه برای بیدار ساختن ایشان، و گشودن چشمانشان به ماهیت دنیای عاری از عدالتی که در آن نفس می‌ کشیم، به نگارش درآمده‌ اند. آنچه بیش از همه در این داستان‌ های کوتاه جلب توجه می‌ کند، روحیه‌ ی حساس و درد آشنای نویسنده‌ ی آن است؛ روحیه‌ ای که تمام داستان‌ های صمد بهرنگی را آکنده از انسانیتی بی‌ غل‌ و غش نموده، و به آنها ژرفا و غنایی کم‌نظیر بخشیده است. در قصه‌ های صمد بهرنگی، رد پای داستان‌ نویسی دلسوز را می‌ یابیم که بیش از دغدغه‌ های ادبی و هنری، به تعهدات سیاسی و اجتماعی خویش پایبند است؛ داستان‌ نویسی که به شعار «هنر برای هنر» التفات چندانی ندارد، بلکه هنر را اساساً در نسبت با اهداف متعالیِ آموزشی و تربیتی تعریف می‌ کند.

یکی از مشهورترین داستان‌های کتاب قصه‌های بهرنگ، اثری است با عنوان ماهی سیاه کوچولو (The Little Black Fish). صمد بهرنگی در این داستان کوتاه که تاکنون الهام‌بخش بسیاری از نویسندگان و هنرمندان ایرانی واقع گشته، قصه‌ی ماهی کوچکی را روایت می‌کند که حاضر است جان خویش را بدهد، اما موافق جریان آب شنا نکند. ماهی کوچک داستان صمد بهرنگی، تمثیلی از قهرمانی است که او در ذهن خویش متصور بوده: قهرمانی بی‌باک که جسورانه به بایدها و نبایدهای اجتماعی پشت پا می‌زند و آزادانه برای کشف حقیقت راستین تقلا می‌کند. (با این توضیحات، هیچ عجیب نمی‌نماید که این داستان، علی‌رغم لحن و زبان کودکانه‌اش، به مانیفستی برای گروه‌های چریکی مبارزِ پیش از انقلاب بدل شد!)