چه روی خاک چه زیر خاک

معرفی کتاب چه روی خاک چه زیر خاک، اثر آنا پائولا مایا، ترجمه رضا پور سیدی

«بیرون دیوارها قبر می‌کند، کم‌عمق اما آن‌قدری عمیق که برای جسد پیرمرد اندازه باشد. رویش خاک می‌ریزد و زیرلب دعا می‌خواند. تمام که می‌کند، راه می‌افتد، به هرجا پاهایش ببرندش.» این جمله از کتاب چه روی خاک چه زیر خاک یکی از توصیفاتی است از داستانی که با جملۀ «چیز چندانی باقی نمانده است» شروع شده. در جای جای کتاب پر است از توصیف فضاهای تنهایی انسان و تخریب آنچه از طبیعت و زندگی مانده.

آنا پائولا مایا دوباره، مانند کتاب گاوها و مردها، سراغ موضوع و مفاهیم و روایتی در حاشیه برزیل رفته اما این بار طبیعت و به هم ریختگی رابطه‌اش با انسان را به زندانی کشانده که آدم‌هایش در آن فراموش شده هستند و زندگی تراژیک و مرگباری را تجربه می‌کنند. خشونتی که در داستان گاوها و مردها بین انسان و طبیعت و حیوان بود، حالا به رابطه انسان‌ها با هم کشیده شده و این بار نیز روایتی عمیق و پیچیده در لایه‌های ارتباطی زندگی مدرن می‌سازد که شگفتی‌های خودش را دارد.

داستان زندانیانی که در حاشیه یک شهر زندگی می‌کنند و به‌عنوان تنهایان بزرگ، دسته فراموش‌شدگان، زیر بدترین شکنجه‌ها، یا دوام می‌آورند یا مرگ را تجربه می‌کنند: این خط اصلی داستان چه روی خاک چه زیر خاک است اما توصیفات رمان و آنچه از این خط داستانی توسط نویسنده ساخته می‌شود گاه حیرت‌آور و گاه بسیار غم‌انگیز است. آنا پائولا مایا خودش در چنین شهرها و روستاهای حاشیه‌ای زندگی کرده بود و ویژگی‌های زندگی در آن‌ها را خوب می‌شناسد، به همین دلیل داستانش از این تصاویر کثیف و چرک که از تجربه‌های شخصی‌اش بیرون آمده‌اند خالی نیست.

رمان چه روی خاک چه زیر خاک، که می‌توان آن را یک نوولا نیز نامید و روایتی کوتاه اما تکان دهنده دارد، با ترجمه رضا پور سیدی از نشر نو به چاپ رسیده و همچون اثر دیگر این نویسنده، کتاب گاوها و مردها، فضایی مشابه و دردناک دارد.

درباره کتاب چه روی خاک چه زیر خاک

رمان چه روی خاک چه زیر خاک با روایت سوم شخص از همان جمله شروع فضاسازی خودش را شروع می‌کند و غم نهفته در کتاب و لایه‌های انسانی‌اش را نشانمان می‌دهد: اینکه دیگر چیزی باقی نمانده. اینجا دهکده‌ای پر از رنج است و با تعداد بسیاری انسان تنها و فراموش شده. توصیفات کتاب دقیق‌اند و درجان خواننده نفوذ می‌کنند. برای همین می‌توان ذره‌ ذره آن را در ذهن تجسم کرد و این یکی از نکات مهم کتاب در ساخت فضا و مکان‌ها و شخصیت‌های داستان است. شاید این داستان به شکل کلاسیک قهرمان پروری نداشته باشد و قهرمان مدرن را باید از زندگی معمول و تنهایی‌ها و فضای تاریک معاصر بیرون کشید، اما می‌توان گفت نویسنده چیزی شبیه به فضای آخرالزمانی را آنقدر امروزی و باورپذیر کرده است که فکر می‌کنیم اگر در خانه خودمان را باز کنیم و نگاهی به بیرون بیندازیم فضای رمان را خواهیم دید: داستانی نزدیک به تجربیات ما و فلسفه زندگی امروز.

مایا در کتاب چه روی خاک چه زیر خاک اضطراب را هر بار به یک شکلی بازسازی و بازتولید می‌کند اما هیچ جای داستان از این حس ملتهب خالی نیست: از احساس آدم‌ها و دیدن حیواناتی که نشانمان می‌دهد تا مکان‌ها و طبیعت اطراف. همۀ جزئیات انگار می‌خواهند خبری بدهند یا حادثه‌ای بسازند که ما را منتظر تاریکی و حادثه غم‌انگیز تازه‌ای بگذارند.

داستان چه روی خاک چه زیر خاک دارای دو مفهوم مهم است که در اثر دیگر این نویسنده، کتاب گاوها و مردها، نیز دیده می‌شود: مفهوم آزادی و مرگ. این دو موضوع را می‌توان در جای جای رمان دید و احساس کرد. آزادی و مرگ در این اثر فقط مربوط به آدم‌هایی که دفن می‌شوند یا زندانی‌اند نیست. حتی زندگان نیز دچار یک جور مرگ تدریجی در این داستان هستند و مایا به‌‌خوبی فضایی ساخته برای آدم‌هایی که به‌ دلیل غبار فراموشی‌ای که بر رویشان نشسته مرده انگاشته شده‌اند یا آزادی دیگر برایشان وجود ندارد، نویسنده به‌خوبی یک نقد اجتماعی جدی درباره انسانیت را مطرح می‌کند.

خلاصه کتاب چه روی خاک چه زیر خاک

کتاب چه روی خاک چه زیر خاک، همان‌طور که از نامش پیداست، درباره یک تکه از خاک است که چه رویش و چه درونش را مردگان و فراموش‌شدگان گرفته‌اند. داستان در منطقه‌ای حاشیه‌ای در برزیل می‌گذرد که جایی برای شکنجه و نگهداری بردگان بوده و یک تکه از مستعمرات این کشور است. بعد از سال‌ها همان ناحیه تبدیل به زندان می‌شود و مدتی طولانی آدم‌ها در آن زندانی‌اند تا اینکه تصمیم گرفته می‌شود زندان را نیز انتقال دهند و خرابش کنند، اما آدم‌هایی که پایشان به آن ناحیه باز شده هرگز از آفت و تاریکی آن خاک نجات پیدا نمی‌کنند: با انتقالشان به جایی تازه، دوباره در تاریکی و بدون آزادی قرار است زندگی را ادامه دهند یا در مسیر انتقال کشته می‌شوند و از بین می‌روند. داستان چه روی خاک چه زیر خاک که نقدی به از بین بردن انسان و طبیعت است بیش از هرچیزی درباره مفهوم و معنای مرگ و خشونت و آزادی و بقاست. داستان از جایی شروع می‌شود که این زندان قرار است به جای دیگری منتقل شود و هم‌زمان ما، به‌عنوان خواننده، در سه زمانِ گذشته این مکان، اکنون و آینده‌اش باخبر می‌شویم.

درباره نویسنده کتاب چه روی خاک چه زیر خاک، آنا پائولا مایا

آنا پائولا مایا نویسنده معاصر برزیلی است که بیشتر آثارش بر پایه مضمون‌ها و مفاهیمی نوشته شده که در چه روی خاک چه زیر خاک نیز آمده، اما اگر بخواهیم یک مفهوم کلی برای آثار او انتخاب کنیم، می‌توان گفت که مرگ تمامی آثارش را به خود اختصاص داده است. او بیشتر رمان‌هایش را به سمت روایت و گفتن از آدم‌های فراموش‌شده و در حاشیه می‌برد و در تصویر رنج و تیرگی جهان و درون آدمی و سردی جهان مدرن خبره است. او تا کنون دو بار برنده جایزه سائوپائولو شده. از آثار دیگر او می‌توان به گاوها و آدم ها و گور زندگان اشاره کرد.

درباره مترجم کتاب چه روی خاک چه زیر خاک، رضا پور سیدی

رضا پور سیدی مترجم معاصر ایرانی است که هر دو کتاب گاوها و مردها و همین‌طور گاوها و مردها را از آنا پائولا مایا به فارسی ترجمه کرده است و در برگردان فارسی داستان‌های قرن بیست و یکم مهارت دارد و از طرفی به‌خاطر آشنایی‌اش با ادبیات این نویسنده برزیلی توانسته نثر و زبان و حال‌و‌هوای داستان‌های او را به‌خوبی به فارسی ترجمه کند.

کتاب چه روی خاک چه زیر خاک برای چه کسانی مناسب است؟

این کتاب به دوست‌داران ادبیات آمریکای لاتین، ادبیات برزیل، ادبیات معاصر، ادبیات قرن بیستم، رمان کوتاه، نوولا، مفاهیم انسان‌شناسی و طبیعت، رابطه طبیعت و انسان، مرگ و آزادی، داستان‌هایی با فضای خشونت، شناخت مرزهای اخلاقی و فکری، و نقدی بر زندگی انسان معاصر پیشنهاد می‌شود.