خواب آشفته نفت جلد 3 - از کودتای 28 مرداد تا سقوط زاهدی

خواب آشفته نفت جلد 3
از کودتاي 28 مرداد تا سقوط زاهدي
محمدعلي موحد
ناشر: کارنامه

کتاب «خواب آشفته نفت: از کودتاي 28 مرداد تا سقوط زاهدي»
کتاب «خواب آشفته نفت»، پژوهش ارزنده محمدعلي موحد درباره تاريخ نفت و سير وقايع مربوط به آن، اثري در 4 جلد است که هر جلدش به دوره‌اي خاص مربوط است. جلد سوم اين کتاب به دوره‌اي بيست ماهه، از کودتاي 28 مرداد 1332 تا سقوط حکومت سپهبد زاهدي، اختصاص دارد.
زير عنوان جلد سوم کتاب «خواب آشفته نفت»، «از کودتاي 28 مرداد تا سقوط زاهدي» نام دارد و موحد در اين جلد براي نخستين‌بار بسياري از اطلاعات پنهان و پشت پرده آن دوران به ويژه جزئيات مرتبط با قرارداد کنسرسيوم را در دسترس خوانندگان قرار داده است.
موحد در جلد سوم کتاب «خواب آشفته نفت»، کوشيده وضعيت اجتماعي و سياسي و محيط دوره‌‌ مورد نظر اين بخش از کتاب را ترسيم و بازسازي کند. او ديباچه اين جلد از کتاب را در شرايطي نوشته که امريکا به تازگي به عراق حمله کرده بود. امريکا يکي از بازيگران اصلي کودتاي 28 مرداد بود و دهه‌ها پس از سال 1332 مداخله ويرانگر ديگري در منطقه يعني در عراق ناخودآگاه تمام مداخله‌هاي ديگرش از جمله نقشش در کودتاي 28 مرداد را به ياد مي‌آورد. موحد در يادداشتي کوتاه در ابتداي کتاب نوشته بود که محاکمه شتاب‌زده مصدق برخلاف آنچه ترتيب‌دهندگان آن نمايش پنداشته بودند آبرويي براي کودتاگران بار نياورد.
موحد در جلد سوم کتاب «خواب آشفته نفت» کوشيده خوانندگانش را در ميان حوادث متعدد آن دوران با شخصيت‌هاي تاثيرگذار در آن وقايع آشنا کند؛ و به قول خودش: «کوشيده‌ام تا اين نوشته امتداد راهي باشد از امروز ايران تا درون رويدادهاي پنجاه سال پيش، و چراغي باشد براي درک و شناخت مسايل کليدي و گره‌هاي اصلي تاريخ دموکراسي در اين کشور.»

مروري بر کتاب «خواب آشفته نفت: از کودتاي 28 مرداد تا سقوط زاهدي»
جلد سوم کتاب «خواب آشفته نفت» در سه بخش تنظيم شده است. بخش اول کتاب با نام «پايه‌ريزي سياستي که بيست و پنج سال ادامه يافت»، داراي چهار فصل با اين عناوين است: «دموکراسي در قربانگاه»، «ايران در اردوگاه غرب»، «رسوايي انتخابات» و «سقوط زاهدي». اين بخش به گزارش تمهيداتي پرداخته که در زمينه سياست‌گذاري‌هاي آينده پس از چانه‌زدن‌هاي بسيار ميان شاه و سفير امريکا به انجام رسيد. در اين بخش از جلد سوم کتاب «خواب آشفته نفت» مي‌بنيم که شاه چگونه با آگاهي تمام از ماجراهاي کودتا براي تثبيت موقعيت خودش استفاده کرد و «امريکا و بريتانيا را که پيش‌تر در وي به چشم موجودي بي‌اراده و سست‌عنصر نگاه مي‌کردند بر آن داشت که شخصيتي جديد در وي کشف کنند و از آن پس او را به عنوان تنها بازيگر موثر و بي‌بديل در صحنه سياست ايران بشناسند.»
بخش دوم از جلد سوم کتاب «خواب آشفته نفت» با نام «محاکمه مصدق» شامل پنج فصل با اين عناوين است: «سايه سهمگين سرکوب»، «بزرگ‌ترين محاکمه تاريخ ايران»، «متهمي که دادگاه را کلافه کرده بود»، «روي در روي ياران» و «وصاياي مصدق و پايان ماجرا». موحد در اين بخش تاکيد دارد که محاکمه مصدق بزرگ‌ترين محاکمه تاريخ سياسي ايران است. مصدق فرداي کودتا خود را در اختيار فرمانداري نظامي تهران گذاشت و حدودا يک ماه بعد پرونده او از سوي فرمانداري نظامي به دادرسي ارتش فرستاده شد و بازپرسي از او از تاريخ 26 شهريور 1332 آغاز شد. ماجراهاي مربوط به محاکمه و صدور حکم براي مصدق بخشي طولاني از جلد سوم کتاب «خواب آشفته نفت» را به خود اختصاص داده است.
بخش سوم کتاب «خواب آشفته نفت» جلد سوم با نام «قرارداد کنسرسيوم نفت» شامل شش فصل با اين عناوين است: «آن سبو بشکست و آن پيمانه ريخت»، «مقدمه‌چيني‌ها و زمينه‌‌سازي‌ها»، «چک و چانه زدن‌ها در لندن»، «ديگ‌جوشي که در تهران کار گذاشته شد»، «دور آخر»، «رويه نامرئي قرارداد». موحد در اين بخش توضيح داده که چگونه پس از کودتاي 28 مرداد سهم شرکت‌هاي امريکايي از نفت ايران بيشتر از انگلستان شد. موحد مي‌گويد گرفتار شدن وزيراني به بهانه خيانت به شاه سابقه‌‌اي طولاني در ايران دارد و اتهام مصدق نيز همان بود که پيش از او دامن‌گير وزيران و صدراعظم‌هاي ديگر شده بود؛ اما تفاوت‌هايي عمده هم در اين ميان وجود داشت: «خصوصيت عمده داستان مصدق آن بود که ماجرا در روزگاري اتفاق مي‌افتاد که قرار بود معناي شاه و وزير فرق کلي کرده باشد. اين ماجرا در دوران قانون اساسي و مشروطيت اتفاق مي‌افتاد»؛ و تفاوت ديگر آن که محاکمه مصدق يگانه محاکمه يک وزير ايراني بود که جزئيات آن به تفصيل در روزنامه‌ها منتشر مي‌شد و مردم از آن مطلع مي‌شدند. همه اينها سبب مي‌شد که مصدق در حافظه جمعي مردم ايران تبديل به اسطوره‌اي ماندگار شود.

درباره محمدعلي موحد، نويسنده کتاب «خواب آشفته نفت: دکتر مصدق و نهضت ملي ايران»
محمدعلي موحد، متولد 1302 در تبريز، چهره‌ چندوجهي علمي و فرهنگي ايران است که در زمينه‌هاي گوناگوني به پژوهش و انتشار کتاب پرداخته است. موحد نويسنده، شاعر، مترجم، حقوق‌دان، تاريخ‌نگار و عرفان‌پژوه برجسته معاصر است که در طول سال‌هاي فعاليت‌‌اش کتاب‌هاي متعددي ترجمه، تاليف و تصحيح کرده است. او پس از تحصيلات ابتدايي و متوسطه در مدرسه‌هاي تدين و اتحاد نو تبريز و اخذ ديپلم متوسطه در رشته ادبي به تهران آمد. اما مرگ پدر باعث شد که او دوباره به تبريز برگردد و سرپرستي خانواده‌اش را به عهده بگيرد. موحد داراي مدرک دکتراي حقوق خصوصي از دانشگاه تهران است. او در سال 1338 نيز براي آشنايي عميق‌تر با حقوق بين‌الملل مدتي در انگلستان و در دانشگاه کمبريج مطالعات‌اش را ادامه داد. موحد در يکي از حساس‌ترين نقاط تاريخ نفت ايران در متن وقايع حضور داشت. او در سال 1329 به شرکت نفت آبادان رفت و با خلع يد انگليسي‌ها در سال 1332 به عنوان سردبير روزنامه شرکت نفت مشغول فعاليت شد. محمدعلي موحد از زمان تاسيس شرکت ملي نفت ايران به عنوان حقوقدان با شرکت نفت همکاري داشت و تا بالاترين سطوح آن يعني مشاور عالي رئيس هيئت‌مديره، مشاور ارشد و عضو اصلي هيئت‌مديره به فعاليت پرداخت. او در آغاز تاسيس اوپک نيز به مدت شش ماه معاونت اجرايي اين سازمان را در ژنو به عهده داشت. برخي از کتاب‌هاي موحد عبارتند از: «نفت ما و مسائل حقوقي آن»، «مقالات شمس تبريزي»، «چهار مقاله درباره آزادي»، «اسطرلاب حق»، «در کشاکش دين و دولت».