خواب آشفته نفت جلد 4
از قرارداد دارسي تا سقوط رضاشاه
محمدعلي موحد
ناشر: کارنامه
کتاب «خواب آشفته نفت» جلد 4
شايد نقطه عطف تاريخ نفت در ايران مربوط به نهضت ملي شدن نفت و حوادث پس از آن تا کودتاي 28 مرداد 1332 باشد. پژوهشگران و نويسندگان متعددي تاکنون درباره وقايع ملي شدن نفت به تحقيق پرداختهاند و حاصل تحقيقاتشان را منتشر کردهاند. اما تاريخ سياسي نفت در ايران روايتي طولانيتر از دهههاي بيست و سي دارد که معمولا کمتر مورد توجه بوده است. يکي از آثار برجستهاي که تاريخ نفت در ايران را از آغاز يعني از دوران کشف تا دهه بيست بررسي کرده جلد چهارم کتاب «خواب آشفته نفت» محمدعلي موحد است.
جلد چهارم کتاب «خواب آشفته نفت» نشان ميدهد که تاريخ نفت در ايران از آغاز تاريخي پردرد و همراه با مصيبت بوده است. از همينروست که موحد در ابتداي جلد ديگر کتاب «خواب آشفته نفت» که به «دکتر مصدق و نهضت ملي ايران» مربوط است نوشته: «پيشينيان ما گفته بودند که نفت نشان از آشفتگيها و درگيريها دارد. هرکه نفت در خواب ببيند به مصيبتي گرفتار آيد. نفت زن بيحفاظ بلايهکار است که سر کردن با او دشوار است. اگر از دست بگذاري و غفلت کني چهها که نکند! نفت مال حرام بيسرانجام است. بدنامي دارد و عاقبت ندارد. خواب نفت خبر ميدهد که گرفتاري سياسي (نائبه من سلطان) در راه است!» موحد در ادامه نوشته که اين حرفها را خرافات ميپنداشتيم و ميپرسيديم نفت و فساد و بدبختي؟ نفت و جنگ و زد و خورد؟ اين حرفها يعني چه؟
اما نگاهي به تاريخ سياسي نفت در ايران، که موحد در کتاب «خواب آشفته نفت» روايتي خواندني از آن به دست داده، نشان ميدهد که «پيران ما راست ميگفتهاند و آنگاه که در اواخر قرن درهاي دوزخ بر فراز خليجفارس باز شد و غريو سهمگين آتشبارها و نهيب سقوط موشکها سايه وحشت و مرگ بر آبهاي نيلگون افکند، نه تنها مسافران هواپيماي ايرباس که همه ماهيان دريا و اشتران صحرا و نخلستانهاي بصره و نيزارهاي بطايح نيز دريافتند که نفت چگونه ممکن است به جنگ و زد و خورد و آفت و بلا تعبير شود!»
جلد چهارم کتاب «خواب آشفته نفت» با زير عنوان «از قرارداد دارسي تا سقوط رضاشاه» به سرآغاز و دوران اوليه اين تاريخ بلازده توجه کرده است.
مروري بر کتاب «خواب آشفته نفت » جلد 4
کتاب «خواب آشفته نفت» در جلد چهارمش نگاهي به گذشتهاي دورتر از دهههاي بيست و سي دارد و به دورهاي نظر کرده که کمتر مورد توجه پژوهشهاي مفصل و دقيق بوده است. از اين نظر جلد چهارم «خواب آشفته نفت» اثري متمايز است که کوشيده بخشي مهم اما کمتر خوانده شده از تاريخ معاصر ايران را روايت کند.
محمدعلي موحد در جلد چهارم کتاب «خواب آشفته نفت» به بررسي روند کشف نفت در ايران و اولين سالهاي استخراج و صادرات نفت پرداخته است. موحد در بخشي از کتاب «خواب آشفته نفت: دکتر مصدق و نهضت ملي ايران» نوشته بود: «قرن بيستم براي ما با امتيازنامه دارسي (سال 1901) آغاز شد و حوادث و ماجراهاي بعدي، خواه و ناخواه، مستقيم و يا غيرمستقيم، در دود و تف نفت، و گاهي در آتش آن فروپيچيد... سرنوشت ما هنوز سخت با نفت گره خورده است.» موحد در جلد چهارم «خواب آشفته نفت» نخست از منظري کلي صحنه نفت را ترسيم کرده است. او با اشاره به پرده اول اين صحنه نوشته روزي که مظفرالدينشاه امضايش را پاي قراردادي گذاشت که امتياز بهرهبرداري از نفت سراسر ايران را -به استثناي ايالت شمالي هممرز با روسيه- به آن استرالياييِ انگليسيتبار يعني ويليام ناکس دارسي اعطا ميکرد، نه او ميدانست که چه ميکند و نه آن ماجراجوي گمنام ميدانست که کليد چه گنجي را به دست آورده است.
نفت اگرچه از روزگاري قديم در ايران شناخته شده بود اما پس از امضاي امتيازنامه دارسي تاريخ سياسي نفت در ايران وارد مسيري پرتلاطم و بحراني شد. موحد در جلد چهارم کتاب «خواب آشفته نفت» به مواجهه دولتهاي ايران با مسئله نفت در سالهاي پس از انقلاب مشروطه تا سقوط رضاشاه پرداخته و به تلاش آنها براي افزايش سودشان توجه کرده است. مذاکرات طولاني تيمورتاش، وزير دربار پهلوي، از سال 1307 تا 1312 با شرکت نفت ايران و انگلستان و تلاش حکومت پهلوي براي کسب سود بيشتر از قرارداد دارسي يکي از قابل توجهترين بخشهاي جلد چهارم کتاب «خواب آشفته نفت» است. تيمورتاش در مذاکرات راهي به پيش نميبرد و با توطئههاي طرف انگليسي شکست ميخورد و از سمتش برکنار ميشود و نهايتا جان ميبازد. از سوي ديگر، رضاخان نيز که از آغار تلاش کرده بود قرارداد پردردسر دارسي را لغو کند و قرارداد بهتري منعقد کند، در نهايت به قرارداد بد و غيرمنصفانه ديگري تن ميدهد که مسئله نفت در ايران را به مرحله ديگري وارد ميکند.
موحد در جلد چهارم کتاب «خواب آشفته نفت» بر اساس تازهترين اسناد کشورهاي غربي و ايراني که تا آن زمان در دسترسش بوده به بررسي تاريخ نفت ايران «از قراداد دارسي تا سقوط رضاشاه» پرداخته است.
درباره محمدعلي موحد، نويسنده کتاب «خواب آشفته نفت: دکتر مصدق و نهضت ملي ايران»
محمدعلي موحد، متولد 1302 در تبريز، چهره چندوجهي علمي و فرهنگي ايران است که در زمينههاي گوناگوني به پژوهش و انتشار کتاب پرداخته است. موحد نويسنده، شاعر، مترجم، حقوقدان، تاريخنگار و عرفانپژوه برجسته معاصر است که در طول سالهاي فعاليتاش کتابهاي متعددي ترجمه، تاليف و تصحيح کرده است. او پس از تحصيلات ابتدايي و متوسطه در مدرسههاي تدين و اتحاد نو تبريز و اخذ ديپلم متوسطه در رشته ادبي به تهران آمد. اما مرگ پدر باعث شد که او دوباره به تبريز برگردد و سرپرستي خانوادهاش را به عهده بگيرد. موحد داراي مدرک دکتراي حقوق خصوصي از دانشگاه تهران است. او در سال 1338 نيز براي آشنايي عميقتر با حقوق بينالملل مدتي در انگلستان و در دانشگاه کمبريج مطالعاتاش را ادامه داد. موحد در يکي از حساسترين نقاط تاريخ نفت ايران در متن وقايع حضور داشت. او در سال 1329 به شرکت نفت آبادان رفت و با خلع يد انگليسيها در سال 1332 به عنوان سردبير روزنامه شرکت نفت مشغول فعاليت شد. محمدعلي موحد از زمان تاسيس شرکت ملي نفت ايران به عنوان حقوقدان با شرکت نفت همکاري داشت و تا بالاترين سطوح آن يعني مشاور عالي رئيس هيئتمديره، مشاور ارشد و عضو اصلي هيئتمديره به فعاليت پرداخت. او در آغاز تاسيس اوپک نيز به مدت شش ماه معاونت اجرايي اين سازمان را در ژنو به عهده داشت. برخي از کتابهاي موحد عبارتند از: «نفت ما و مسائل حقوقي آن»، «مقالات شمس تبريزي»، «چهار مقاله درباره آزادي»، «اسطرلاب حق»، «در کشاکش دين و دولت».
