تاریخ ایران مدرن

کتاب «تاريخ ايران مدرن» اثر يرواند آبراهاميان
اثري که به شرح کليات و روندهاي عمده تاريخ معاصر ايران در طول بيش از يک قرن اخير پرداخته است. يرواند آبراهاميان، تاريخ‌نگار برجسته معاصر، در کتاب «تاريخ ايران مدرن» بر روي رويدادهاي عمده تاريخي تمرکز کرده و نيز به جمع‌بندي و تحليل آنها پرداخته است.
کتاب «تاريخ ايران مدرن» هم به دليل جايگاه و اعتبار نويسنده‌اش و هم به دليل شيوه تدوين اثر، هم براي خوانندگان عادي و هم براي دانشجويان و متخصصصان تاريخ کتابي سودمند و خواندني است.
با خواندن کتاب «تاريخ ايران مدرن» تصويري فراگير و جامع از روندهاي تاريخي ايران معاصر و همچنين تحليلي از آنها به دست مي‌آوريم.
کتاب «تاريخ ايران مدرن» بررسى جامعى از ايران سده بيستم است و مى‏کوشد توضيح دهد که چگونه از قرن نوزدهم به شرايط کنونى در سده بيستم رسيده‏ايم.

مروري بر کتاب «تاريخ ايران مدرن»
کتاب «تاريخ ايران مدرن» را مي‌توان مقدمه‌اي براي آشنايي خوانندگان عادي با سير وقايع مهم ايران مدرن دانست. آبراهاميان در اين کتاب تلاش کرده به اين پرسش‌ها پاسخ دهد که: چرا ايران در اغلب خبرها حضور دارد؟ چرا در طول يک قرن دو انقلاب عمده را تجربه کرده و چرا اينک يک جمهوري اسلامي در آن مستقر است؟
دوره مورد بررسي کتاب «تاريخ ايران مدرن» دوره يک صد ساله سده بيستم است؛ از شکل‌گيري انقلاب مشروطه در اواخر دهه 1260 يا 1890 ميلادي تا دوره تثبيت جمهوري اسلامي در اوايل دهه 1380 يا 2000.
آبراهاميان در يادداشت ابتدايي کتاب «تاريخ ايران مدرن» مي‌گويد که اين کتاب يک اثر پژوهشي متعارف براي تاريخ‌دانان حرفه‌اي نيست بنابراين از آوردن حواشي و تعليقات مفصل پرهيز شده و پانوشت‌ها نيز فقط به نقل‌قول‌ها، استدلال درباب گزاره‌هاي محل مناقشه و در صورت لزوم توضيح برخي نکات اختصاص داده شده است.
کتاب «تاريخ ايران مدرن» به جز يادداشت مترجم و يادداشت و مقدمه نويسنده، داراي شش فصل با اين عناوين است: «شاهان مستبد: دولت و جامعه در دوره قاجار»، «رفرم، انقلاب و جنگ بزرگ»، «سياست مشت آهنين رضاشاه»، «فترت ناسيوناليستي»، «انقلاب سفيد محمدرضاشاه» و «جمهوري اسلامي».
آبراهاميان در مقدمه کتاب «تاريخ ايران مدرن» مي‌گويد که ايران با گاو و خيش قدم به قرن بيستم گذاشت و با کارخانه‌هاي فولاد، يکي از بالاترين نرخ‌هاي تصادف خودرو و در کمال ناباوري و حيرت بسياري، يک برنامه هسته‌اي از آن خارج شد.
در چنين بستري، کتاب «تاريخ ايران مدرن» به شرح دگرگونى‏هاى اثرگذارى پرداخته که در سده بيستم در ايران به‏وقوع پيوسته است. به اعتقاد آبراهاميان موتور اصلي اين دگرگوني‌ها دولت مرکزي بوده و از اين‌رو، تمرکز اين اثر نيز بر دولت، نحوه شکل‏گيرى و گسترش آن خواهد بود؛ و همچنين تأثيرات عميقى که اين گسترش نه تنها بر سازمان سياسى و اقتصادى بلکه بر محيط، فرهنگ و از همه مهم‏تر گستره اجتماعى بر جاى گذاشته است. برخى از اين تأثيرگذارى‏ها، خواسته و عامدانه بوده و بعضى نيز، به‏ويژه جنبش‏هاى اعتراضى و انقلابات سياسى، چنين نبوده است.
رويکرد کتاب «تاريخ ايران مدرن» در نظر کسانى که معتقدند در مورد معضلات جهان معاصر، دولت نه مشکل‏گشا که خود بخشى از مشکل است، شايد شگفت‏انگيز و تا حدودى غافلگيرکننده بنمايد. اما موضوع اين کتاب دگرگونى‏هاى اساسى است و در ايران، آغازگر چنين دگرگونى‏هايى هميشه دولت مرکزى بوده است؛ بنابراين در اين کتاب بيش‏تر به نقش همين عامل پرداخته شده است.
کتاب «تاريخ ايران مدرن» از يک‌سو چگونگى شکل‏گيرى دولت مرکزى و فشارهاى آن بر جامعه را بيان مى‏کند، و از طرف ديگر چگونگى تأثير فشارهاى اجتماعى بر تحول دولت به‏ويژه طى دو انقلاب اساسى را توضيح مى‏دهد. دولتى که از يک‌سو قدرت فزاينده‏اى در برابر جامعه کسب کرده، و از سوى ديگر به‏واسطه جناح‏هاى مختلفِ سياسى که هر يک در پيوند با گروه‏هاى متنوع اجتماعى هستند، از يکپارچگى مطلق خارج شده است. اين کتاب همچنين به روابط پيچيده و تنگاتنگ ميان تحول اقتصادى و اجتماعى، تحول اجتماعى و فرهنگى، و تحول فرهنگى و سياسى مى‏پردازد؛ چنان‏که تجلى آن را در ايدئولوژى رسمى دولت و همچنين در سطحى وسيع‏تر، در فرهنگ سياسى جامعه مى‏توان ديد.
در مقدمه کتاب «تاريخ ايران مدرن» درباره رويکرد اين اثر از منظرهاي مختلف اين‌ توضيح آمده که: «اين اثر شرحى است ــ به تعبير وبرى ــ از چگونگى جايگزين شدن حاکميتى پاتريمونيال، با دولتى بورکراتيک ــ الگويى که در آن، مرکز، پيرامون را تحت سلطه خود قرار مى‏دهد. اين‏که چه‏طور نظام سلطه در خانواده به اتوکراسى شاهى، و سپس در ادامه به بوروکراسى مدرنى تبديل شده که در آن شهروندان به شکلى پارادوکسيکال مدعى حقوق لاينفک خود هستند. اين اثر به معناى ديدگاه تونيس، تبيين گذار از اجتماع (گمينشافت) به جامعه (گزلشافت) است؛ يعنى از اجتماعات کوچک رودررو و زير سلطه سنت، رسومات، و مبتنى بر پيوندهاى خويشاوندى، به يک دولت ــ ملت بزرگِ زير سلطه نيروهاى غيرشخصى بوروکراسى، بازار، و توليد صنعتى. به مفهوم مارکسيستى، رديابى گذار از فئوداليسم است به سرمايه‏دارى دولتى ــ از يک منطقه جغرافيايى با بافتى نامنسجم و روستاهاى پرت و دورافتاده و تيره‏هاى قبيله‏اى، به يک اقتصاد منسجم و شهرى که در آن طبقات براى کسب قدرت در داخل دولت از هر وسيله‏اى استفاده مى‏کنند. از اين منظر دولت در واقع وجودى قائم به ذات برفراز جامعه نيست، بلکه پديده‏اى است گسترده و سخت تنيده در جامعه. به معناى برودلى کلمه، اين کتاب در پى تبيين تحولات آرام و ريشه‏دارى است که در ذهنيت عمومى روى داده؛ و نيز کشف جرقه‏ها و نورافکنى‌هايى است که لايه بيرونى حوادث سياسى را روشن مى‏کند. به معناى فوکويى کلمه، کتاب به اين مقوله مى‏پردازد که چگونه عرضه گفتمان‏هاى جديد موجب تنش بين قديم و جديد شده و در نتيجه به‏طور مؤثرى تشيع و ايرانى‏گرى را متحول کرده است. کوتاه اين‏که اين کتاب، در آرزوى تحقق هدف اريک هابزبوم است؛ يعنى صرفا به تاريخ سياسى يا اجتماعى نمى‏پردازد بلکه تاريخ کل جامعه را مدنظر دارد».

درباره يرواند آبراهاميان نويسنده کتاب «تاريخ ايران مدرن»
يرواند آبراهاميان، متولد 1319 در تهران، از شاخص‌ترين و مشهورترين تحليل‌گران تاريخ و جامعه‌شناسي سياسي ايران به شمار مي‌رود. او نويسنده، مورخ و مدرس برجسته تاريخ است. آبراهاميان، ايراني ارمني‌تباري است که پس از پايان تحصيلات ابتدايي‌اش در سال 1329 به بريتانيا مهاجرت کرد و به تحصيل در رشته تاريخ پرداخت. در سال 1342 مدرک کارشناسي و کارشناسي‌ارشد خود را از دانشگاه آکسفورد و مدرک دکتري را در سال 1348 از دانشگاه کلمبيا امريکا دريافت کرد. او در دانشگاه‌هاي پرينستون و آکسفورد به تدريس تاريخ ايران پرداخت و هم‌اکنون در کالج باروک دانشگاه شهر نيويورک به تدريس تاريخ جهان و خاورميانه مشغول است. آبراهاميان علاوه بر کتب تأليفي، مقالات بسياري درباره تاريخ معاصر ايران نوشته است. آبراهاميان در تاريخ‌نگاري‌اش به مباني اجتماعي وقايع و تحولات سياسي توجهي ويژه دارد و اين يکي از وجوه تمايز او با ديگر مورخان معاصر ايران است.
«تاريخ ايران مدرن»، «کودتا»، «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران»، «ايران بين دو انقلاب» و «بحران نفت در ايران» برخي از آثار او است که به فارسي ترجمه شده‌اند.

درباره ترجمه کتاب «تاريخ ايران مدرن»
کتاب «تاريخ ايران مدرن» با ترجمه محمدابراهيم فتاحي در نشر ني منتشر شده است.
محمد‌ابراهيم فتاحي، متولد سال 1345، مترجم ايراني است. او فارغ‌التحصيل مقطع كارشناسي ارشد روابط بين‌الملل از دانشكده حقوق دانشگاه تهران است. «الگوهاي تاريخي صنعتي شدن»، «کودتا»، «جستارهايي درباره تئوري توطئه در ايران»، «ايران بين دو انقلاب»، «بحران نفت در ايران»، «ايران بين ناسيوناليسم اسلامي و سکولاريسم» و «انقلاب مشروطه ايران» از جمله ترجمه‌هاي فتاحي هستند.