کتاب «موزاييک استعارهها» بهکوشش بهمن مقصودلو
بهرام بيضايي بهروايت خودش و زناني که در فيلمهايش نقش اول را داشتهاند. کتاب «موزاييک استعارهها: گفتوگو با بهرام بيضايي و زنان فيلمهايش» مصاحب? مفصل بهمن مقصودلو با بهرام بيضايي و نيز مصاحبههاي او با سوسن تسليمي و مژده شمسايي و پروانه معصومي، يعني سه زن بازيگري است که در فيلمهاي بيضايي نقشهاي اصلي را داشتهاند.
کتاب «موزاييک استعارهها» نمايشي از زندگي هنري بهرام بيضايي و افکار و انديشهها و تجربههايي که زندگي هنري او را شکل داده و مسير خلاقيتش را تعيين کردهاند و نيز روايتي از مرارتهاي او در راه انجام کار فرهنگي است.
بيضايي در کتاب «موزاييک استعارهها» با صراحت از افکارش سخن ميگويد و همچنين از موانعي که بر سرِ راه خلاقيتش قرار داشتهاند و کار خلاقهاش را مختل کردهاند.
کتاب «موزاييک استعارهها» همچنين بيضايي و شيو? کار او را از نگاه سه زني که در فيلمهاي او نقشآفريني کردهاند به ما ميشناساند و روايت آنها را از بيضايي و روش کارش و تجربههايشان از کار با بيضايي بازتاب ميدهد.
بخش گفتوگو با بيضاييِ کتاب «موزاييک استعارهها»، چنانکه مقصودلو خود در پيشگفتار اين کتاب توضيح ميدهد، ماحصل دو گفتوگوي مفصل او با بهرام بيضايي است که در فاصل? پانزده سال از يکديگر، اولي در تهران و دومي در امريکا، انجام شده. از اين گفتوگوها فيلمبرداري هم شده و مقصودلو بخشهايي از آنها را در فيلم مستندش با عنوان «بهرام بيضايي: موزاييک استعارهها» نمايش داده است.
مقصودلو اما مستند ديگري هم با عنوان «لبهي تيغ: ميراث بازيگرانِ زن سينماي ايران» در کارنام? کاري خود دارد که در آن با تعدادي از بازيگران زن ايراني مصاحبه کرده. از آنجا که زن در فيلمهاي بيضايي جايگاهي مهم دارد و او در فيلمهايش سيماي زنان را از منظري متفاوت با نگاه مرسوم سينماي تجاري ترسيم کرده است، مقصودلو در صحبت با سوسن تسليمي و مژده شمسايي و پروانه معصومي دربار? حضورشان در فيلمهاي ايراني، بخشي از گفتوگو را هم مشخصاً به تجرب? حضورشان در فيلمهاي بهرام بيضايي اختصاص داده و آنچه از گفتوگو با آنها در کتاب «موزاييک استعارهها» آمده مربوط به همان بخش است.
مروري بر کتاب «موزاييک استعارهها»
بهمن مقصودلو در کتاب «موزاييک استعارهها» بخشي از تاريخ سينماي ايران را، بهروايت يکي از چهرههاي شاخص اين سينما، بازتاب ميدهد. کتاب «موزاييک استعارهها»، چنانکه مقصودلو خود در مقدم? اين کتاب توضيح ميدهد، بخشي از تلاش او براي روايت تاريخ سينماي ايران از مشروطيت تا انقلاب اسلامي از زبان توليدکنندگان و دستاندرکاران سينماي پيش از انقلاب است. در راستاي بهانجام رساندن قسمتي از همين پروژ? فرهنگي است که مقصودلو سراغ بهرام بيضايي و نيز گروهي از بازيگران زن سينماي قبل از انقلاب، از جمله زناني که در فيلمهاي بهرام بيضايي بازي کردهاند، رفته است و در کتاب «موزاييک استعارهها» حرفهاي بيضايي دربار? فيلمهايش و نيز حرفهاي سه زني را که در فيلمهاي او نقش اصلي را ايفا کردهاند ثبت کرده است.
فعاليت فرهنگي بهرام بيضايي اما صرفاً به سينما خلاصه نميشود. او، علاوه بر فيلمسازي، هم نمايشنامه نوشته و تئاتر روي صحنه برده و هم کار پژوهشي انجام داده است. از همين رو در گفتوگوي مقصودلو با بيضايي در کتاب «موزاييک استعارهها» دامن? بحث از سينما فراتر ميرود و به ديگر فعاليتهاي بيضايي هم کشيده ميشود اگرچه در سراسر کتاب، سينما محوريت دارد و مصاحبه بيشتر روي فعاليتهاي سينمايي بيضايي، از پيش تا پس از انقلاب و از اولين فيلمي که او ساخت تا آخرين فيلمي که تاکنون ساخته، متمرکز است.
اما نکت? ديگر دربار? بهرام بيضايي مشکلات و موانعي است که هميشه بر سرِ راه کار کردن او، چه در عرص? سينما و چه بر صحن? تئاتر، قرار گرفته است. او يکي از فيلمسازاني است که کارهايش بسيار توقيف شدهاند و اجاز? نمايش نيافتهاند و بهدليل زاويه داشتنش با سينماي تجاري ايران، با تهيهکنندهها نيز فراوان مشکل داشته است. پس جاي تعجب ندارد که بخشي از گفتوگو با بيضايي در کتاب «موزاييک استعارهها» اختصاص يافته باشد به خاطرات تلخ او از توقيف فيلمهايي که ساخته و اشکالتراشيهاي برآمده از سوءتفاهمها و سوءظنهاي پديد آمده پيرامون آثارش و مشکلاتش با تهيهکنندهها و انواعواقسام موانعي که بر سرِ راهش بودهاند و نگذاشتهاند هميشه آنگونه که خود ميخواسته کار کند. در کتاب «موزاييک استعارهها» هم از آسيبهايي سخن رفته که سانسور به آثار بيضايي زده و هم به آسيبهايي اشاره شده که همکاران بيضايي به او زدهاند.
بيضايي در کتاب «موزاييک استعارهها» از نخستين فيلمهايي که رويش تأثير گذاشتهاند و از اينکه چگونه پايش به سينما و تئاتر کشيده شد و چطور نسبت به پيشين? نمايش در ايران کنجکاو شد سخن ميگويد و از چندوچون ساخت فيلمهايش و نيز از فکري که پشت آثارش هست.
در کتاب «موزاييک استعارهها» هم وارد جهان ذهني و فکري بيضايي ميشويم و هم از زبان خود او در جريان زندگي هنري و شيو? کارش قرار ميگيريم.
بيضايي سينماگري است که فيلمهايش زباني استعاري دارند و از همين رو در کتاب «موزاييک استعارهها» از اين زبان استعاري هم سخن به ميان آمده است.
زن از ديگر شاخصههاي سينماي بهرام بيضايي است. نگاه او به زن در فيلمهايش نگاهي متفاوت با نگاه سينماي تجاري است. او در آثار قبل از انقلابش زنان را در سيمايي متفاوت با آنچه سينماي مرسوم و تجاري از آنها نشان ميداد به نمايش گذاشت و در فيلمهاي بعد از انقلابش هم مسائل زنان يکي از دغدغههايش بوده است. به همين مناسبت است که بخشي از کتاب «موزاييک استعارهها» به گفتوگو با سوسن تسليمي و مژده شمسايي و پروانه معصومي، که هر يک در دورهاي از فيلمسازي بهرام بيضايي نقش اول را در فيلمهاي او داشتهاند، اختصاص يافته است و اين سه زن در گفتوگو با بهمن مقصودلو از تجربههاي کار با بهرام بيضايي سخن گفتهاند.
در پايان کتاب «موزاييک استعارهها» هم فيلمشناسي بهرام بيضايي آمده است.
کتاب «موزاييک استعارهها: گفتوگو با بهرام بيضايي و زنان فيلمهايش» در نشر برج منتشر شده است.
دربار? بهمن مقصودلو
بهمن مقصودلو، متولد 1325 در گرگان، مؤلف، منتقد، پژوهشگر سينمايي و فيلمساز و تهيهکنند? ايراني – امريکاييِ ساکن امريکاست. او داراي فوقليسانس مطالعات سينما از دانشگاه نيويورک و دکترا از دانشگاه کلمبياست.
مقصودلو ساخت و تهيهکنندگي فيلمهاي متعددي، از جمله مجموعه فيلمهايي دربار? چهرههاي شاخص فرهنگي ايران معاصر، و نيز آثار تأليفي گوناگوني را در کارنام? کاري خود دارد.
از فيلمهاي بهمن مقصودلو ميتوان به «اردشير محصص و صورتکهايش»، «احمد محمود: نويسند? انسانگرا»، «ايران درودي: نقاش لحظات اثيري»، «عباس کيارستمي: يک گزارش»، «نجف دريابندري: پنجرهاي رو به جهان» و «داريوش مهرجويي: ساختن فيلم گاو» و از کتابهاي او ميتوان به «آزادي و عشق در سينما» و «رئاليسم شاعرانهي ژان رنوار» اشاره کرد.
مقصودلو تهيهکنندگي فيلم «احمدشاملو: بزرگشاعر آزادي» بهکارگرداني مسلم منصوري و تهيهکنندگي فيلمهاي گوناگون ديگري را نيز بهعهده داشته است. او همچنين ويراستاري و سردبيري و انتشار مجموعه کتابهايي با عنوان «ويژ? سينما و تئاتر» را در کارنام? کاري خود دارد و در سال 1353 بهخاطر انتشار اين مجموعه جايز? ادبي فروغ فرخزاد را گرفته است.
.webp)
