رمان «دکتر ژيواگو» اثر باريس پاسترناک
قص? عشق در روزگارِ پرآشوب. رمان «دکتر ژيواگو»، با عنوان اصلي ??????? ???????، يکي از رمانهاي عاشقانه – تاريخيِ مشهور و جنجالآفرين ادبيات جهان است؛ رماني که اگرچه مغضوب اتحاد جماهير شوروي بود و سالها طول کشيد تا در روسيه اجاز? انتشار پيدا کند اما يکي از آثار مهم و برجست? ادبيات روسي? قرن بيستم بهحساب ميآيد و امروزه در روسيه بهعنوان کتاب درسي در مدرسهها تدريس ميشود.
رمان «دکتر ژيواگو» يکي از نمادهاي مقاومت هنر و ادبيات دربرابر استبداد است و يکي از نمودهاي گذرا بودن عصر وحشت و ماندگاري هنر و ادبياتي که به هر ترفندِ ممکن تاريکيِ چنين عصري را در خود بازتاب ميدهد و به ايدئولوژي تنگنظران? حاکميتي توتاليتر تن نميدهد و از مسيرهاي غيررسمي راه خود را باز ميکند و حرف خود را، بهرغم گرفتوگيرها و سختگيريهاي شديد، به گوش خواننده ميرساند.
باريس پاسترناک در رمان «دکتر ژيواگو» داستان يک عشق را در متن دوراني پرتلاطم از تاريخ روسي? نيم? اول قرن بيستم روايت ميکند و، ضمن نقل داستاني عاشقانه و رئاليستي و نيز طرح مفاهيمي معنوي و عارفانه و انساني و هستيشناختي در اين رمان، روايتي نقادانه از تبعات انقلاب اکتبر 1917 روسيه و تصفيههاي استاليني بهدست ميدهد و اين کار را در روزگاري انجام ميدهد که حکومت توتاليتر و استبدادي کمونيستي همچنان در روسيه برقرار است و به اين زودي هم قرار نيست که ميدان را خالي کند، اگرچه وقتي رمان «دکتر ژيواگو» در خارج از روسيه منتشر ميشود استالين، مخوفترين زمامدار روسي? کمونيستي، چندساليست که مُرده است.
رمان «دکتر ژيواگو» اولين بار در سال 1957 در ايتاليا منتشر شد و حدود يک سال بعد از اولين انتشارش پاسترناک جايز? نوبل ادبيات را گرفت و اين خشم حکومت اتحاد جماهير شوروي را برانگيخت.
براساس رمان «دکتر ژيواگو» فيلمي هم بهکارگرداني ديويد لين، کارگردان پُرآواز? انگليسي، ساخته شده که در آن عمر شريف، بازيگر مشهور مصري، نقش شخصيت اصلي را ايفا کرده است.
رمان «دکتر ژيواگو» دستماي? اقتباسهايي تلويزيوني و تئاتري هم قرار گرفته است.
مروري بر رمان «دکتر ژيواگو»
شخصيت اصلي رمان «دکتر ژيواگو» شاعر و دکتري به نام يوري ژيواگو است. وقايع اين رمان از سال 1902، وقتي هنوز تزارها در روسيه بر سرِ کارند، آغاز ميشود و در ادامه با جنگ جهاني اول، انقلاب روسيه، جنگ داخلي روسيه و جنگ جهاني دوم گره ميخورد و اينگونه پاسترناک در رمان «دکتر ژيواگو» شخصيت اصلي داستان خود را از ميان حوادثي مهم از تاريخ نيم? اول قرن بيستم ميگذراند و تصويري از تاريخ و جامع? روسيه در اين دوران طولاني بهدست ميدهد و داستاني عاشقانه را در متن حوادثي تاريخي روايت ميکند.
يوري ژيواگوي رمان «دکتر ژيواگو» مرديست حساس و درونگرا و بيشباهت به مردم اطرافش. او از همين رو سخت تنها و قرباني جامعه و حوادث بيروني است و در طول رمان مصائب و مشقتهاي گوناگوني را متحمل ميشود و گرچه در ظاهر منفعل مينمايد و به مصائبي که شرايط بيروني به او تحميل ميکند تن ميدهد اما بهلحاظ فکري و ذهني دربرابر آنچه نادرست ميداند مقاومت و بر عقايد خود پافشاري ميکند و درونش را پاک و منزه از پليديهاي جامعه نگه ميدارد.
باريس پاسترناک در رمان «دکتر ژيواگو»، در متن روزگار استيلاي کمونيسم بر روسيه، مفاهيمي معنوي چون جاودانگي و رستگاري را مطرح ميکند و نيز از هنري دفاع ميکند که متفاوت با هنر تبليغيِ رئاليسم سوسياليستي است و در تقابل با آنچه حزب کمونيست از هنرمند انتظار دارد. از همين روست که رمان «دکتر ژيواگو» مغضوب حاکميت ميشود و بعد از اينکه پاسترناک جايز? نوبل ادبيات را ميگيرد در روسيه بسيار به او حمله ميکنند.
رمان «دکتر ژيواگو» رماني پرماجرا با شخصيتهاي متعدد و از اين نظر تداعيگر رمانهاي کلاسيک قرن نوزدهمي است. همچنين عنصر تصادف در اين رمان نقشي تعيينکننده در تلاقي شخصيتهاي داستاني با يکديگر و سير رويدادها دارد.
عشق و ذوق و آفرينش هنرياي که از درون ژيواگوي شاعر و احساساتي ميجوشد در کانون رمان «دکتر ژيواگو» قرار دارند و پاسترناک در اين رمان نشان ميدهد که عشق و هنر و صلح چگونه قرباني ايدئولوژي و جنگ و خشونت و آشوبهاي سياسي و اجتماعي ميشوند.
در رمان «دکتر ژيواگو» همچنين عشق و هنر تنها تکيهگاهها و پناهگاههايي هستند که انسان تنهاي در جستجوي امنيت و آرامش ميتواند در متن زمانهاي بيرحم و پر از خشونت و جنگ به آنها تکيه کند و پناه ببرد و در مأمنشان دمي احساس آرامش و آسايش کند.
پاسترناک در رمان «دکتر ژيواگو» مفاهيم معنوي و عرفاني و تأملات خود دربار? مرگ و زندگي و انسان و هنر و عشق و جاودانگي و آزادي انديشه و احساس دربرابر آموزهها و تبليغات ايدئولوژيک و تحميلي را در لابهلاي داستاني پرکشش و عاشقانه ميگنجاند.
رمان «دکتر ژيواگو» همچنين حاوي نقدي ظريف به استالينيسم و تصفيههاي استالين است و در آن از منظري نقادانه به اردوگاههاي مخوف گولاگ نگاه ميشود.
دربار? باريس پاسترناک، نويسند? رمان «دکتر ژيواگو»
باريس لئونيدوويچ پاسترناک (????? ?????????? ?????????)، متولد 1890 و درگذشته به سال 1960، شاعر، داستاننويس و مترجم اهل روسيه بود. پاسترناک از شاعران و نويسندگان برجست? قرن بيستم روسيه و برند? جايز? نوبل ادبيات در سال 1958 است اگرچه، بهخاطر فشارهايي که بابت رمان «دکتر ژيواگو» از جانب حکومت روسيه روي او بود، مجبور شد اين جايزه را رد کند و در سال 1989، حدود چهل سال پس از مرگش، پسرِ او، يوگني، آن را از طرف پدرش گرفت.
از ديگر آثار باريس پاسترناک ميتوان به دفتر شعر «زندگي خواهر من است» اشاره کرد.
پاسترناک، براي معاش، ترجمه هم ميکرد. او مترجم نمايشنامههاي نويسندگان بزرگي چون گوته و شکسپير و شعرهاي شاعراني چون ريلکه و پل ورلن به زبان روسي بود. ترجمههاي پاسترناک از شکسپير، بهدليل زبان محاورهايشان، بسيار بين خوانندگان روس محبوب هستند.
پاسترناک در موسيقي و آهنگسازي نيز دستي داشت.
دربار? ترجم? فارسي رمان «دکتر ژيواگو»
رمان «دکتر ژيواگو» با ترجمه و مقدم? ميترا نظريان، در دو جلد، در نشر ثالث منتشر شده است.
ميترا نظريان، متولد 1348، مترجم ايراني است. از ترجمههاي او ميتوان به کتابهاي «يک اتفاق مسخره»، «شوهرباشي»، «در هر سني که هستيم حافظ? خود را تقويت کنيم»، «مکتب هنرهاي تجسمي: آموزش طراحي، نقاشي، مجسمهسازي و گرافيک» و «آخرين تزار: زندگي و مرگ نيکالاي دوم» اشاره کرد.
