کتاب «دايي جان ناپلئون» اثر ايرج پزشکزاد
رماني کُميک و مفرح درباب توهم توطئه، تازهبهدورانرسيدگي و اشرافيت قلابي. کتاب «دايي جان ناپلئون» مشهورترين و محبوبترين کتاب ايرج پزشکزاد و يکي از آثار ماندگار تاريخ ادبيات داستاني است.
کتاب «دايي جان ناپلئون» رماني است که در حافظ? جمعي ايرانيان و حتي غيرايرانيان آشنا به فرهنگ و تاريخ معاصر ايران نيز جايگاهي ويژه دارد، چنانکه جک استراو، وزير امور خارج? اسبق بريتانيا، نام کتاب خود دربار? رابط? ايران و انگليس و بياعتمادي ايرانيان به انگليسيها را «کار کارِ انگليسيهاست» گذاشته که تکيهکلام شخصيت اصلي کتاب «دايي جان ناپلئون» است؛ تکيهکلامي که به فرهنگ عامه و ادبيات شفاهي ايرانيان معاصر نيز راه يافته و به شوخياي رايج در ميان ايرانيان بدل شده است.
پزشکزاد، که طنزنويسي قهار بود، در کتاب «دايي جان ناپلئون» اوج هنرش در طنزپردازي و خلق شخصيتهاي کميک را به نمايش گذاشته و يک دن کيشوت ايراني را به گنجين? شخصيتهاي داستاني هديه داده است.
بعضي از شخصيتهاي اصلي و فرعي کتاب «دايي جان ناپلئون» در حافظ? کساني که اين رمان را خواندهاند يا اقتباس تلويزيوني موفق ناصر تقوايي از آن را ديدهاند جاودانه شدهاند و تکيهکلامهايشان به تکيهکلامهايي فراموشنشدني و خاطرهانگيز بدل شده است.
کتاب «دايي جان ناپلئون» به زبانهاي ديگر، از جمله روسي و انگليسي و فرانسوي، نيز ترجمه شده است.
ميخائيل گورگانتسف در مقدمهاش بر ترجم? روسي کتاب «دايي جان ناپلئون» طنز اين رمان را با آثار نيکلاي گوگول مقايسه ميکند و در اين باره مينويسد: «تسلسل موقعيتهاي مضحک و ديالوگهاي خندهآور، که نويسنده به وفور از آنها بهره برده است، خواننده را به ياد گوگول و "خنده در ميان اشکهاي نامرئي" او مياندازد.»
همچنين ديک ديويس، مترجم انگليسي کتاب «دايي جان ناپلئون»، در وصف اين کتاب و وجه نامتعارف آن براي مخاطبان غربي و نيز جايگاه اين رمان در ايران مينويسد: «وجود چنين رماني در ادبيات ايران، به حد اعلي کميک و مبتکرانه، مملو از شخصيتهاي به يادماندني در کشاکش زد و خوردهاي مضحک ممکن است خوانند? غربي را، که عادت کرده با شنيدن نام ايران به ياد صحنههاي جدي بيفتد، دچار شگفتي کند. حال آنکه در خود ايران اين رمان شايد شناختهترين و محبوبترين داستاني باشد که پس از جنگ جهانيِ دوم در اين کشور نوشته شده است.»
کتاب «دايي جان ناپلئون» اولين بار بهصورت داستان دنبالهدار در مجل? «فردوسي» منتشر شد و سپس در سال 1351 انتشارات صفيعليشاه آن را براي اولين بار بهصورت کتاب منتشر کرد. از کتاب استقبال شد و به چاپهاي متعدد رسيد و ناصر تقوايي در همان ده? 50 خورشيدي سريال تلويزيوني «دايي جان ناپلئون» را، با بازيِ بازيگراني چون غلامحسين نقشينه، نصرت کريمي، پرويز فنيزاده، پرويز صياد، محمدعلي کشاورز، پروين ملکوتي، اسماعيل داورفر، سعيد کنگراني و...، براساس اين رمان ساخت.
سريال «دايي جان ناپلئون» در سال 1355 از تلويزيون ملي ايران پخش شد. اين سريال از نمونههاي موفق اقتباس از آثار ادبي است.
در سالهاي اخير کتاب «دايي جان ناپلئون» را انتشارات فرهنگ معاصر تجديد چاپ کرده است.
مروري بر کتاب «دايي جان ناپلئون»
ايرج پزشکزاد در کتاب «داييجان ناپلئون»، از خلال روايت ماجراهاي خانوادهاي که بزرگِ آن مردي است که با ناپلئون بناپارت همذاتپنداري ميکند و نيز نقل ماجرايي عاشقانه که در گرداب کشمکشهاي خانوادگي ميافتد و به شکست عشقي ميانجامد، يک کمدي ظريف و هنرمندانه دربارة تازهبهدورانرسيدگي و قمپزها و توهمات آدمهايي که براي خود عنوان و لقب جعل کردهاند، خلق ميکند.
راوي کتاب «دايي جان ناپلئون» مردي است که در نوجواني عاشق دختردايي خود، ليلي، شده است. ليلي اما دخترِ دايي جان، شخصيت اصلي کتاب «دايي جان ناپلئون»، است و بين دايي جان و پدر راوي، که شوهرخواهر دايي جان است و در رمان او را به نام «آقا جان» ميشناسيم، خصومتي ديرينه برقرار است. يکي از دلايل اصلي اين خصومت اين است که دايي جان، آقا جان را، بهلحاظ جايگاه طبقاتي، در شأن خانواد? خود نميداند و آقا جان هم هيچ فرصتي را براي آزردن دايي جان و طرح و اجراي نقشههايي موذيانه براي دستانداختن و ضايعکردن او از دست نميدهد.
بالاگرفتن دعواي آقا جان و دايي جان و پيشرفت و شدت گرفتن ناپلئونپنداري و توهم توطئه در دايي جان، رسيدن راوي به وصال ليلي را دشوارتر و دشوارتر ميکند و تلاشهاي راوي در اين راه به ماجراها و نزاعهاي خندهدار خانواده گره ميخورد.
وقايع کتاب «دايي جان ناپلئون» در اواخر سلطنت رضا شاه اتفاق ميافتد و فرجام شخصيت اصلي اين رمان، يعني دايي جان، در زمان اشغال ايران به دست متفقين در شهريور 1320 خورشيدي، يعني زمان خلع رضا شاه از سلطنت، رقم ميخورد. دايي جان خيال ميکند ناپلئون بناپارت است و انگليسيها از او کينه دارند و سراغ او خواهند آمد و دستگيرش خواهند کرد. او درواقع آرزو ميکند که چنين شود چون اگر انگليسيها او را کتبسته نبرند معنايش اين است که براي مقام شامخ او و رشادتهايي که در خيالات و توهماتش، در نبرد با انگليسيها به خرج داده است، ارزشي قائل نيستند.
شخصيتپردازي در کتاب «دايي جان ناپلئون» چنان ماهرانه و ظريف است که اگر بخواهيم از چند شخصيت ماندگار در تاريخ ادبيات داستاني ايران نام ببريم بدون شک دستکم پنج تاي آنها را در اين رمان مييابيم که يکي از آنها خود دايي جان است.
دايي جان در کتاب «دايي جان ناپلئون» آدم متوهميست با پيشين? اشرافي جعلي و قلابي. اجدادش با رشوه براي خود لقب و اصلونسب خريدهاند و او هم به همين واسطه خود و خاندان خود را تافت? جدابافته ميپندارد. سرِ دايي جان چنان از نبردهاي خيالي پُر است که نبردهاي خياليِ دن کيشوت برايش خاطرهاي بيش نيست. رُنود نيز به توهماتش دامن ميزنند تا آنجا که در بحبوح? جنگ جهاني دوم، شوهرخواهرش، موذيانه و رندانه، مجابش ميکند که به شخص آدولف هيتلر نامه بنويسد و در برابر انگليسيهاي ناکس که به گفت? خودش به خونش تشنهاند و از او کينهاي ديرينه دارند، از هيتلر کمک بخواهد.
جنون و توهمات دايي جان در کتاب «دايي جان ناپلئون» دست آخر به جايي ميرسد که با آمدن متفقين به ايران، او در لباس ناپلئون بناپارت منتظر است که انگليسيها بيايند و دستگير و تبعديش کنند. اينگونه است که نام «دايي جان ناپلئون» در فرهنگ ايران معادلي ميشود براي توهم توطئه و دايي جان به اين عنوان شهر? خاص و عام ميگردد.
هنر پزشکزاد در شخصيتپردازي دايي جان در کتاب «دايي جان ناپلئون» در اين است که او از دايي جان نه يک کاريکاتورِ تکبعدي بلکه انساني با گوشت و پوست و خون ميسازد و ضمن اينکه مخاطب را به او ميخنداند جاهايي همدلي و شفقت مخاطب را هم نسبت به اين شخصيت برميانگيزد.
پزشکزاد همچنين در کتاب «دايي جان ناپلئون» اشرافيت قلابي و مناسبات رياکارانه و فساد و پوسيدگي اجتماعي و فرهنگي را بهخوبي ترسيم ميکند.
کتاب «دايي جان ناپلئون» کمدياي است که يک وضعيت متزلزل را به تصوير ميکشد. اين رمان پر از تقليدهاي تمسخرآميز و وارونگيهاي معنادار است.
تازهبهدورانرسيدگي و اشرافيت قلابي و جعلي، لقبتراشي، دسيسهچينيهاي مضحک خانوادگي و لاپوشاني بيآبروييهاي پنهان در پسِ پشت نقاب تشخص و خَلق طيفي رنگارنگ و متنوع از شخصيتهاي جذاب و بهيادماندني از دستاوردهاي مهم ايرج پزشکزاد در کتاب «داييجان ناپلئون» است.
پزشکزاد جنس آدمهايي را که در کتاب «دايي جان ناپلئون» از آنها نوشته است خوب ميشناسد. او در اين رمان طبقهاي را به تصوير ميکشد که اگرچه خود را تافتهاي جدابافته و برتر از ساير گروههاي اجتماعي ميداند، اما در اصل گرفتار همان مسائلي است که ديگر اقشار و طبقات جامعه به آن گرفتارند؛ طبقهاي که خود نيز از آغاز جايگاهي ممتاز نداشته و خود را با رشوه و تملق برکشيده است و سرانجام نيز، براثر ماجراهايي که شرحشان در کتاب «دايي جان ناپلئون» آمده، مجبور ميشود هرچه بيشتر با طبقهاي که آن را تحقير ميکند بياميزد.
دربار? ايرج پزشکزاد، نويسند? کتاب «دايي جان ناپلئون»
ايرج پزشکزاد (متخلص به الف. پ. آشنا)، متولد 1305 در تهران و درگذشته به سال 1400، داستاننويس، طنزپرداز، مقالهنويس، روزنامهنگار و مترجم ايراني بود. پزشکزاد تحصيلکرد? حقوق در فرانسه و در سالهاي پيش از انقلاب کارمند وزارت امورخارج? ايران بود. آخرين سمت او در اين وزارتخانه مدير کل روابط فرهنگي بود.
شهرت ايرج پزشکزاد عمدتاً بهخاطر کتاب «دايي جان ناپلئون» است. از ديگر آثار تأليفي او ميتوان به رمانهاي «حافظ ناشنيدهپند»، «خانواد? نيکاختر» و «ماشاءاللهخان در بارگاه هارونالرشيد» و مجموعه طنزهاي «بوبول» و «آسمون ريسون» و از ترجمههايش ميتوان به کتاب «دزيره» اشاره کرد.
از پزشکزاد کتابي هم در نقد و پژوهش ادبي و دربار? سعدي، با عنوان «طنز فاخر سعدي»، منتشر شده است. او در نمايشنامهنويسي هم دستي داشت و کتاب «ادب مرد به ز دولت اوست تحرير شد» از جمله آثارش در اين زمينه است.
