همواره مستدام سپس نابود - واپسین نسل شوروی

کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» نوشت? الکسي يورچاک
چه شد که شوروي فروپاشيد؟ در اين باره بسيار گفته و نوشته‌اند اما تحليل الکسي يورچاک از اين واقعه، در کتاب «همواره مستدام، سپس نابود»، قدري متفاوت با تحليل‌هاي مرسوم و متداول است.
کتاب «همواره مستدام، سپس نابود: واپسين نسل شوروي»، با عنوان اصلي Everything was Forever, Until it was No More: The Last Soviet Generation، در تحليل علل فروپاشي شوروي و آنچه باعث اين واقعه شد، از دوگانه‌سازي‌هاي معمولِ خِير و شَرّي و دوقطبي‌سازي‌هاي مبتني بر مردم و حکومت و صدق و ريا و زندگي خصوصي و زندگي عمومي و فرهنگ رسمي و فرهنگ غيررسمي و نظاير اين‌ها پرهيز مي‌کند و در واکنشي نقادانه به چنين دوگانه‌سازي‌هايي، از تضاد و تناقضي پيچيده‌تر در درون نظام شوروي و در ميان آخرين نسل از مردم تحت سيطر? اين نظام سخن مي‌گويد.
الکسي يورچاک در کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» بر آن است که نشان دهد چرا فروپاشي شوروي براي مردم تحتِ سلط? اين نظام، هم غيرمنتظره بود و هم انگار بديهي و قابل پيش‌بيني مي‌نمود.
کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» يک پژوهش مردم‌شناختي، تاريخي و زبان‌شناختي دربار? آخرين دهه‌هاي حکومت شوروي و فروپاشي اين حکومت است.
اسلاوي ژيژک در ستايش از کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» گفته است: «همواره مستدام، سپس نابودِ الکسي يورچاک با همان عنوانش مرا بي‌درنگ شيفت? خود کرد، با آن دلالت فلسفيِ عميقش که ابديّت، خود، مقوله‌اي تاريخي است: وضع مي‌تواند مدتي ابدي باشد. روح اين پارادوکس در کل اثر ساري‌وجاري است. اين کتاب، به مدد جزئياتي شگفت، روايت متفاوتي از تجزي? تدريجي نظام شوروي از درون فضاي ايدئولوژيک و فرهنگي آن به دست مي‌دهد، و دورويي و فلاکتِ ناشي از اين فرايند را برملا مي‌کند. من کتاب يورچاک را بهترين اثر دربار? واپسين دور? نظام شوروي مي‌دانم – همواره مستدام، سپس نابود فقط تاريخ نيست، خواندنش لذت‌بخش هم هست: يک اثر هنري واقعي.»
متن اصلي کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» اولين بار در سال 2005 منتشر شده است. يورچاک اين کتاب را اول به زبان انگليسي نوشت و منتشر کرد اما بعدها آن را، با تجديد نظر و اضافاتي، به روسي هم بازنويسي کرد. متن روسي کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» اولين بار در سال 2014، با عنوان روسي ??? ???? ????????, ???? ?? ?????????. ????????? ????????? ?????????، منتشر شد.

مروري بر کتاب «همواره مستدام، سپس نابود»
تمرکز اصلي پژوهش الکسي يورچاک در کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» بر زيست و سبک زندگيِ آخرين نسل از مردمي است که تحت سيطر? حکومت شوروي زيستند. يورچاک در اين کتاب، باز? زماني اواسط ده? 1950 تا اواسط ده? 1980 را موضوع مطالعه قرار داده و سعي کرده، از طريق بررسي دگرگوني‌ شيوه‌هاي تبليغيِ حکومت شوروي در باز? زماني مذکور و نيز نوع مواجه? مردم با حکومت و دستگاه‌هاي تبليغي آن، نشان دهد که چرا مردم، در مواجهه با فروپاشي شوروي، احساسي تناقض‌آميز داشتند، يعني اين فروپاشي هم برايشان شگفت‌انگيز و غافلگير کننده بود و هم انگار وقوع آن را پيشاپيش دريافته بودند و انتظار مي‌کشيدند.
کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» ريش? حسّ تناقض‌آميز مردمِ تحت سيطر? نظام شوروي، حينِ مواجهه با فروپاشي اين نظام، را در ماهيت تناقض‌آميزِ خود اين نظام در سي سالِ پايانيِ سيطره‌اش بر روسيه و نيز در رفتار تناقض‌آميزِ آخرين نسل شوروي در مواجهه با اين نظام جستجو مي‌کند؛ رفتاري که به‌اعتقاد يورچک و برخلاف يکي از تفسيرهاي رايج دربار? مواجه? مردم شوروي با حکومتشان، رياکارانه نبوده است بلکه ناشي از يک سبکِ زندگي مبتني بر پذيرش حکومت و درعين‌حال بي‌اعتنايي به آن و نيز تفسيرِ ارزش‌ها و شعارهاي ايدئولوژيک حکومت، به‌گونه‌اي متفاوت با تفسير حکومت از همان ارزش‌ها و شعارها بوده است.
يورچاک در کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» نشان مي‌دهد که تناقض رفتاريِ آخرين نسل شوروي در قبال اين نظام، برآمده از تغييري در رويکردهاي تبليغي خود آن حکومت بوده است و درنتيجه، اين خود حکومت شوروي بوده که شرايط فروپاشي خود را فراهم آورده است.
در کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» سخن از حکومتي است که، در تلاش براي بقاي خود، دست به اقدامات تبليغي‌اي مي‌زد که درنهايت، به‌طرزي تناقض‌آميز، فروپاشي‌اش را رقم زدند و مردمي که، بي‌آنکه آگاهانه برنامه‌اي براي سرنگوني حکومتشان داشته باشند، با سبکِ مواجهه‌شان با حکومت، با پذيرش آن و در‌عين‌حال، ناديده انگاشتنش، با بي‌تفاوتي‌اي انگار غيرعامدانه در قبال آن، باعث فروپاشي‌اش شدند.
نويسنده در کتاب «همواره مستدام، سپس نابود»، در عينِ تمرکز بر دهه‌هاي پاياني حکومت شوروي، در ريشه‌يابي فروپاشي اين حکومت، دامن? زماني پژوهش خود را تا سالهاي آغازين تشکيل حکومت شوروي نيز مي‌گستراند تا نشان دهد بذرِ تناقضي که منجر به فروپاشي شوروي شد، از همان آغاز در دل رويکردِ ايدئولوژيک اين حکومت، که به‌طرزي تناقض‌آميز از خلاقيت و نوآوري و نقادي دفاع مي‌کرد و همزمان به کنترل حزبيِ خلاقيت و نوآوري و نقادي باور داشت، کاشته شد و از دل همين تناقض بود که آخرين نسل شوروي، درعين باور داشتن به آرمانهاي عدالتخواهانه و انساني سوسياليستي، آنها را به‌گونه‌اي بازتفسير مي‌کردند که متفاوت با تفسيرهاي حکومتي بود.
کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» همچنين نشان مي‌دهد که چگونه در واپسين دهه‌هاي استقرار نظام شوروي، تبليغات ايدئولوژيک از معنا و محتوا تهي شده بودند و صرفاً فُرم‌هايي بودند که خلاقيت مردم را براي وارونه‌سازي آن تبليغات و بازي‌هاي طنازانه و آبزورد با آن‌ها برمي‌انگيختند و زمينه‌اي مهيا مي‌کردند براي اينکه مردم، درحالي‌که خودشان هم از قبل پيش‌بيني نمي‌کردند، حين به‌جا آوردن آداب و تشريفات و مناسک ايدئولوژيک حکومت شوروري، از چارچوب‌هاي اين حکومت عدول کنند و خود را در موقعيت‌هاي زماني و مکانيِ ديگري بيابند و، در عينِ حضور در زمان و مکان واقعي که همان شوروي کمونيستي و سه ده? آخرِ عمرِ اين حکومت بود، زمان‌ها و مکان‌هاي ديگري خلق کنند و اين‌گونه نظام شوروي را، بي هيچ برنام? از پيش فکر شده‌اي، به‌جانب پرتگاه هُل بدهند.
با همين رويکرد است که نويسنده در کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» به ثبت تجربه‌هاي گروهي از آخرين نسل شوروي از زندگي در شورويِ دهه‌هاي منتهي به فروپاشي مي‌پردازد، پوسترهاي تبليغاتي و طنزها و فکاهه‌هاي رسمي آن دوره را مي‌کاود و نيز نمونه‌هايي از طنزهاي غيررسمي ساخته شده در آن دوره و مربوط به آن دوره را نقل مي‌کند.
کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» از هفت فصل، يک بخش نتيجه‌گيري و يک مؤخره تشکيل شده است.
فصل‌هاي هفت‌گان? کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» عبارتند از: «سوسياليسم پسين: دولتي ابدي»، «سيطر? شکل: تحول رويکردي غريب استالين»، «پشت و روي ايدئولوژي: اخلاق و بوطيقا»، «زيست "وُنيه‌اي": محيط‌هاي قلمروزدايي‌شده»، «غرب خيالي: دگرجاي سوسياليسم پسين»، «رنگ‌هاي واقعي کمونيسم: کينگ کريمزِن، ديپ پرپل، پينک فلويد» و «آيروني مُرده: نِکرواستتيکز، "استيوب" و آنِکدوت».

دربار? الکسي يورچاک، نويسند? کتاب «همواره مستدام، سپس نابود»
الکسي ولاديميروويچ يورچاک (??????? ???????????? ?????)، متولد 1960، استاد دانشگاه و مردم‌شناسِ روسي - امريکايي است. او استاد مردم‌شناسي در دانشگاه کاليفرنيا، برکلي است.
يورچاک متولد روسيه و خودش جزو همان نسلي است که در کتاب «همواره مستدام، سپس نابود» درباره‌اش نوشته است. تحقيقات او بر تاريخ اتحاد جماهير شوروي و تحولاتي متمرکز است که پس از شوروي، در روسيه و جمهوري‌هاي شوروي سابق به وقوع پيوستند.

دربار? ترجم? فارسي کتاب «همواره مستدام، سپس نابود»
کتاب «همواره مستدام، سپس نابود: واپسين نسل شوروي» با ترجمه و مقدم? دامون افضلي در نشر ني منتشر شده است. اساس اين ترجمه، متنِ انگليسي کتاب بوده است.

دامون افضلي، متولد 1365، مترجم ايراني است. او، به‌جز کتاب «همواره مستدام، سپس نابود»، کتابي با عنوان «سوداگرانِ خشونت‌پيشه: کاربرد زور در ساختن سرمايه‌داري روسي» را نيز به فارسي ترجمه کرده است.