مردگان زر خرید - نفوس مرده

کتاب «مردگان زرخريد (نفوس مرده)» اثر نيکولاي گوگول
شاهکاري ناتمام اما فراموش‌نشدني از نيکولاي گوگول. کتاب «مردگان زرخريد (نفوس مرده)»، با عنوان اصلي ??????? ????، رماني جذاب، کُميک، نقادانه و اجتماعي دربار? آدمي مضحک و دغلباز با يک پروژ? دغلکاران? عجيب‌وغريب است.
گوگول در کتاب «مردگان زرخريد» با مهارت و با طنزي سياه، از جامعه‌اي تباه و غرقِ دغلکاري و فساد سياسي و اجتماعي و اداري پرده برمي‌دارد و بهترين شخصيت‌هاي مضحک و غريب و گروتسک تاريخ ادبيات را خلق مي‌کند.
کتاب «مردگان زرخريد» اگرچه رماني‌ست ناتمام اما جزو آثار معروف و مهمّ و شاخص نيکولاي گوگول و يکي از بهترين رمان‌هاي کلاسيک جهان است.
گوگول در کتاب «مردگان زرخريد» توانايي خود در آفريدن کمدي سياه و خلق فضا و موقعيت و شخصيت‌هاي گروتسک را ماهرانه و هنرمندانه به نمايش مي‌گذارد و شاهکاري ادبي پديد مي‌آورَد که در عين ناتمامي و پرداختن به جامع? روسي? قرن نوزدهم و ارائ? تصويري از مسائل آن جامعه، امروزه هم مي‌تواند ما را جذب خود کند، بخنداند و نيز به تأملي نقادانه در جهان و کارِ جهان برانگيزد.
کتاب «مردگان زرخريد» هم يک اثر ادبي درخشان و قدرتمند و پر از ظرافت و باريک‌بيني و هم يک نقد اجتماعي گزنده است؛ اثري که ولاديمير نابوکوفِ سخت‌گير نيز آن را تحسين کرده و ويژگي‌هاي سبکيِ آن را ستوده است.
کتاب «مردگان زرخريد» يک رمان پيکارسک است. ساختار اين رمان را همچنين با سبک هومر و نيز با کتاب «کمدي الهي» دانته مقايسه کرده‌اند.
کتاب «مردگان زرخريد» دستماي? انواع اقتباس‌ها هم قرار گرفته است که از جمل? آن‌ها مي‌توان به اقتباس تئاتري ميخائيل بولگاکف از اين رمان اشاره کرد که به‌کارگرداني کنستانتين استانيسلاوسکي روي صحنه رفت.
متن اصلي کتاب «مردگان زرخريد» اولين بار در سال 1842 منتشر شد. اين رمان شامل دو بخش است که البته از بخش دوم آن، نسخه‌اي ناقص و ناتمام به جا مانده است.

مروري بر کتاب «مردگان زرخريد»
شخصيت اصلي کتاب «مردگان زرخريد» مردي به نام چيچيکوف است؛ مردي که نيکولاي گوگول با خلق او يکي از حقه‌بازهاي کلاهبردارِ جذاب و به‌يادماندني را به تاريخ ادبيات داستاني هديه کرده است.
چيچيکوفِ کتاب «مردگان زرخريد» در روسيه سفر مي‌کند و حين اين سفر، که هدف آن اجراي پروژه‌اي کلاهبردارانه است، با آدم‌هاي گوناگوني مواجه مي‌شود که بعضي از آن‌ها جرثومه‌هاي بلاهت و رخوت و سستي و کاهلي‌اند و حضور آن‌ها در کتاب «مردگان زرخريد» و مواجه? چيچيکوف با اين جماعت، موقعيت‌هايي آبزورد و مفرح و کُميک و درعين‌حال تلخ را در اين رمان رقم مي‌زند.
اما پروژ? حقه‌بازانه و عجيب چيچيکوف و هدف او از سفرش در روسيه چيست؟ ماجرا از اين قرار است که او، که کارمندي بازنشسته است، مي‌خواهد رعيت‌هاي مُرد? زمينداران را، که در روسي? دوراني که وقايع کتاب «مردگان زرخريد» در آن اتفاق مي‌افتد جزو مايملک ارباب بوده‌اند و ارباب‌ها بابت‌شان ماليات مي‌داده‌اند، بخرد و با اين ترفند از بانک دولتي يک وامِ کلان بگيرد. يعني چيچيکوف مي‌خواهد رعيت‌هايي را صاحب شود که ديگر وجود خارجي ندارند.
سفر چيچيکوف در کتاب «مردگان زرخريد» سياحتي‌ست در جامع? روسي? دور? گوگول؛ سفري که گوگول از خلال آن، با طنز و رندي و شوخ‌طبعي و نکته‌سنجي و نگاهي نقادانه، تصويري سياه و کُميک از جامعه و زمان? خود ارائه مي‌دهد و ناسازي‌هاي اين جامعه و فراتر از آن، ناسازي‌هاي جهان و انسان‌ها، را به تصوير مي‌کشد.
کتاب «مردگان زرخريد» روايتي کُميک و درعين‌حال تلخ از نيرنگ و جهل و فساد و تباهي و کاهلي و فرسودگي است؛ روايتي از جامعه‌اي که در سراشيب زوال و سقوط و فروپاشي افتاده است.
کتاب «مردگان زرخريد» همچنين به مسائل هميشگي انسان‌ها، در هرکجاي جهان و هر زماني، مي‌پردازد و با سبک‌پردازي و طنز و شخصيت‌پردازي و فضاسازي ماهرانه‌اش و خلق موقعيت‌هايي آبزورد و جذاب، از زمان? خود فراتر مي‌رود، به‌نحوي که حين خواندن آن حس مي‌کنيم با اثري معاصر مواجهيم که دربار? ما انسان‌هاي امروز و دربار? اين عصر نوشته شده است.

دربار? نيکولاي گوگول، نويسند? کتاب «مردگان زرخريد»
نيکولاي واسيليويچ گوگول، متولد 1809 و درگذشته به سال 1852، داستان‌نويس و نمايشنامه‌نويس اوکرايني بود. اوکراين در زمان گوگول جزوي از امپراتوري روسيه بود و به همين دليل گوگول يکي از سردمدارانِ عصر طلايي ادبيات روسيه به‌حساب مي‌آيد.
از گوگول به‌عنوان يکي از نخستين نويسندگاني که در آثارش از تکنيک گروتسک استفاده کرده است ياد مي‌شود. او در تعدادي از آثارش به نقد طنزآميز جامع? روسي و فساد اداري گسترده در امپراتوري روسيه پرداخته است.
گوگول از نويسندگان بسيار تأثيرگذار بر ادبيات روسيه و جهان است. از جمله نويسندگان بزرگي که از او تأثير گرفته‌اند مي‌توان به فيودور داستايفسکي و فرانتس کافکا اشاره کرد.
قصه‌هاي کوتاه «شنل» و «دماغ» و نمايشنام? «بازرس» از جمله آثار مطرح نيکولاي گوگول هستند. آثار او دستماي? انواع اقتباس‌ها هم قرار گرفته‌اند که از جمل? آن‌ها مي‌توان به اقتباس سينمايي گريگوري کوزينتسف و لئونيد ترابرگ از قص? «شنل» و اقتباسي انيميشني از قص? «دماغ» اشاره کرد.

دربار? ترجم? فارسي کتاب «مردگان زرخريد»
کتاب «مردگان زرخريد (نفوس مرده)» با ترجم? فريدون مجلسي در انتشارات نيلوفر منتشر شده است.
فريدون مجلسي، متولد 1323 در تهران، نويسنده، مترجم و ديپلمات ايراني است. از مجلسي مقالات زيادي در نشريات مختلف منتشر شده است. از آثار تأليفي فريدون مجلسي مي‌توان به کتاب‌هاي «چهره‌ها»، «گذاري در مقولات فرهنگي»، «دموکراسي دروغ نيست: گذاري در مقولات سياسي» و از ترجمه‌هاي او مي‌توان به کتاب‌هاي «خشم»، «شوهر کمونيست من»، «دژ»، «منم کلوديوس» و «آمريکايي» اشاره کرد.
از کتاب «مردگان زرخريد» دو ترجم? فارسي ديگر هم موجود است: يکي ترجم? کاظم انصاري که اولين بار، با عنوان «نفوس مُرده»، در سال 1348 در نشر انديشه منتشر شده و در سال‌هاي اخير نيز در انتشارات فرهنگ معاصر تجديد چاپ شده است و ديگري ترجم? پرويز شهدي که، با عنوان «نفوس مُرده»، در نشر به‌سخن (مجيد) به چاپ رسيده است.