کتاب «تاريخ مکتوم» اثر سيد مقداد نبوي رضوي
پژوهشي که به کوششها و نقش يکي از ناشناختهترين گروههاي موثر و درگير در يکي از نقاط عطف تاريخ معاصر ايران مربوط است. کتاب «تاريخ مکتوم» با عنوان فرعي «نگاهي به تلاشهاي سياسي فعالان ازلي در مخالفت با حکومت قاجار و تدارک انقلاب مشروطه»، به نقش فعالان بابي ازلي ايران در سالهاي پاياني عصر ناصري و سپس انقلاب مشروطه مربوط است.
در کتاب «تاريخ مکتوم» به بررسي انديشهها و کنشهاي بابي/ ازلي در برههاي حساس از تاريخ معاصر ايران توجه شده است.
نويسنده کتاب «تاريخ مکتوم» با کنار هم قرار دادن منابع مختلف و بررسي سير وقايع پرسشهايي تازه درباره يکي از مهمترين دورههاي تاريخ معاصر ما مطرح کرده و نوع نگاه تاريخي متعارف را با چالش روبرو کرده است.
مروري بر کتاب «تاريخ مکتوم»
درباره نهضت مشروطه در ايران کتابهاي زيادي منتشر شده اما با اين حال همچنان نقاط ناديده زيادي درباره اين رخداد مهم تاريخ معاصر ايران وجود دارد. سيد مقداد نبوي رضوي در کتاب «تاريخ مکتوم» تلاش کرده يکي از اين نقاط ناديده يا کمتر ديده شده را مطرح کند و مورد بررسي قرار دهد.
در آغاز کتاب «تاريخ مکتوم» يادداشتي به قلم کاوه بيات آمده و او بر رويکرد متفاوت اين کتاب تاکيد کره است؛ بر اينکه اين پژوهش نه مبتني بر مجموعهاي نويافته از اسناد و مدارک تاريخي بلکه استوار بر آثار و نوشتههايي است که پيش از اين در دسترس پژوهشگران قرار داشتهاند اما ناديده گرفته شده بودند: «بحث بابيگري و مشتقات آن به رغم اهميت فوقالعاده در چارچوب تحولات سياسي و فرهنگي ايران معاصر در مقام يک مبحث تاريخي، بنا به مجموعهاي از دلايل، هيچگاه به نحوي شايسته و بايسته مورد بررسي قرار نداشته است.»
کاوه بيات اگرچه در يادداشت ابتدايي کتاب «تاريخ مکتوم» تاکيد دارد که دانستههاي ما در اين زمينه هنوز اندک و کم است اما ميگويد اين کتاب نوع نگاه متعارف به بابيگري و نقش آن در انقلاب مشروطه را به چالش ميکشد: «جدي گرفتن نقش ازليها در فراهم آوردن زمينههاي اين دگرگوني به رغم تمامي تلاشهاي به کار رفته در پنهان نگهداشتن اين امر -موضوع اصلي تاريخ مکتوم- نوع نگاه تاريخي متعارف را در اين حوزه با چالش جدي روبرو ميکند؛ آنکه برخلاف تصور رايج مبني بر شکلگيري نوعي رويارويي قطعي ميان سنت و تجدد در اين اثنا، برآمدن يک نيروي لائيک در مقابل يک نيروي واپسگرا وقسعليهذا- لااقل در مراحل اوليه کار- بخش مهمي از اين نيروهاي متجدد و نوخواه، بيشتر بر اساس آموزههاي مذهبي خود عمل ميکردهاند تا آن آرمانهاي متصور در بخش مهمي از گفتار رايج در باب زمينهها و علل انقلاب مشروطه؛ گفتاري که سعي در پنهان نگهداشتن اين جنبه مذهبي و فرقهاي از انقلاب مشروطيت دارد.»
کتاب «تاريخ مکتوم» پنج فصل و يک «مقدمه تاريخي» دارد. در مقدمه تاريخي اثر به سير دعاوي سيدعلي محمد باب پرداخته شده و نويسنده از نقطه ابتدايي يعني سال 1260 قمري آغاز کرده که در آن با رويدادي مهم روبرو هستيم. در اين سال، جواني تاجرپيشه، به نام سيدعليمحمد شيرازي، متولد 1235 قمري، خود را نايب امام دوازدهم ناميد. او گرايش شيخي داشت و در درس پيشواي وقت شيخيان، حاج سيدکاظم رشتي، حاضر ميشد و او را معلم خود ميدانست. سيدعلي محمد، چون خود را «باب امام» ميخواند، به باب معروف شد و پيروانش نيز بابيان ناميده شدند.
نويسنده کتاب «تاريخ مکتوم» در مقدمه تاريخي اثر درباره روايتهاي مربوط به باب نوشته: «روايتهاي باب و پيروانش، نشان از آن دارد که شيخيان، بر اساس تعاليم پيشوايان خود (شيخ احمد احسايي و جانشينش، سيدکاظم رشتي)، ظهور موعود اسلام را نزديک ميديدند. در صورت پذيرش اين روايات، و نيز توجه داشتن به پراکندگي شيخيان منتظر ظهور در ايران و عراق، يکي از اسباب مهم رواج سريع دعوت باب دانسته ميشود. هجده نفر نخستين پيروان باب -که حروف حي نام گرفتند، و نزد باب مقامي ويژه داشتند همگي، از شاگردان سيدکاظم رشتي بودند، و بسياري از گروندگان سالهاي نخست دعوت او نيز به آن گروه تعلق داشتند.» با اين وجود برخي از بزرگترين مخالفان باب نيز از شيخيان بودند.
دعوت باب موجب شد که او در ايران پيروان زيادي پيدا کند. آنطور که در کتاب «تاريخ مکتوم» و در بررسي سير تاريخي مربوط به باب اشاره شده، اين اتفاق برخي عالمان روحاني شيعه و همچنين حکومت قاجار را به واکنش واداشت. در نتيجه اين فعل و انفعالات، سه جنگ بزرگ در مازندران، زنجان و نيريز رخ داد. بابيان در اين جنگها به سختي با نيروهاي حکومت جنگيدند و آنها را مدتها سرگردان کردند.
در بخشي ديگر از مقدمه تاريخي کتاب «تاريخ مکتوم» به اين نکته اشاره شده که چگونه باب به طرح مسائلي پرداخت که با آموزههاي اساسي اسلام ناهمخوان بود. او در دعوي جديدش، خود را قائم آلمحمد و مظهر ظهورالله ناميد: «او، خود را قائم آلمحمد ميخواند، اما قائمي که با قيامش، قيامت اسلام رسيده، نه قائمي که با قيامش، جهان را به عدل و داد ميرساند! همچنين خود را مظهر ظهورالله ميگفت به اين معني که خداوند، از زبان او، به شکل مستقيم و بدون حضور فرشته وحي سخن ميگويد. باب، خود را همان شجره طور ميدانست.»
دعاوي جديد باب اتفاقات را وارد مرحله تازهاي کرد. کتاب «تاريخ مکتوم» با بررسي نقش فعالان بابي/ ازلي ايران از سالهاي پاياني عصر ناصري، به واقعه سرکوب بابيان توسط اميرکبير که آن زمان زمام حکومت ايران را در دست داشت پرداخته و به جملهاي از نورالدين چهاردهي که با برخي از پيروان صبح ازل دوستي داشت اشاره کرده که گفته بود: «اين ناچيز، از بزرگان ازليها و بهائيها شنيده است که باب و افراد حروف حي، همگي، درصدد تغيير رژيم قاجاريه بوده و به جاي آن، تمامي قواي خود را مصروف برپا شدن حکومت بيان کرده بودن، و اگر ميرزا تقيخان اميرکبير نبود، مسلما، به مقصود خود ميرسيدند.» اميرکبير سرانجام به کشتن باب فرمان داد و او در روز 28 شعبان 1266 قمري در تبريز و در حضور جمعي از مردم کشته شد.
با کشته شدن باب که به دستور اميرکبير و حمايت ناصرالدينشاه صورت گرفت دشمني بابيان با خاندان قاجار افزايش يافت. کتاب «تاريخ مکتوم» به نهانزيستي بابيان در دوره قاجار پرداخته و ميگويد بابيان از شدت ترسي که در آن دوران نسبت به شناخته شدن داشتند گاهي حتي ايمان خود را با فرزندانشان هم در ميان نميگذاشتند.
کتاب «تاريخ مکتوم» در قالب پنج فصل به نقش بابي/ازليها در انقلاب مشروطه پرداخته است. عناوين پنج فصل کتاب عبارتند از: «هنايش خرد در آثار و مآثر شيخ هادي نجم آبادي»، «روزگاري که بر تکاپوگران بابي گذشت»، «دربار شاهي و قتل ناصرالدين شاه»، «فروزندگان مشعل مشروطيت» و «زندگاني ملک المتکلمين.»
کتاب «تاريخ مکتوم» در انتشارات شيرازه منتشر شده است.
درباره سيد مقداد نبوي رضوي، نويسنده کتاب «تاريخ مکتوم»
سيد مقداد نبوي رضوي، متولد 1359، پژوهشگر و نويسنده در حوزه تاريخ است. او داراي مدرک کارشناسي ارشد رشته تاريخ اسلام از دانشگاه شهيد بهشتي است. از او تاکنون آثاري در حوزه تاريخ و تاريخ انديشه ديني در ايران منتشر شده است. «انديشه اصلاح دين در ايران»، «حيات يحياي نجي»، «مکتب شيخيه» و «ميرزا مهدي اصفهاني» برخي از آثار او هستند.
