کتاب «فصل نان» اثر علياشرف درويشيان
داستانهايي کوتاه که به ترسيم فقر و محروميت و نابرابري اجتماعي و تبعات اينها بر انسانها و به طور خاص بر کودکان توجه کرده است. کتاب «فصل نان» يکي از مجموعه داستانهايي است که علياشرف درويشيان در دهه پنجاه منتشر کرد و در آن رد تجربههاي او به عنوان معلم مدارس محروم به وضوح قابل مشاهده است.
مضامين محوري داستانهاي کتاب «فصل نان» برگرفته از تجربيات شخصي درويشيان يا مشاهدات او در روستاهاي محروم غرب کشور است. در داستانهاي کتاب «فصل نان» نيز به زندگي دشوار و پرمصيبت کودکان مناطق محروم و خانوادههاي فرودست توجه شده است.
کتاب «فصل نان» اولينبار در سال 1357 منتشر شد. داستانهاي اين مجموعه را ميتوان به نوعي در پيوند با کتابهاي «آبشوران» و «همراه آهنگهاي بابام» دانست. علياشرف درويشيان نويسندهاي رئاليست است که در اغلب داستانهايش به زندگي فرودستان و حاشيهنشينها و مطرودان توجه کرده است. او درآثارش با نثري روان فقر و نداري و بيکاري را از يکسو و ستم و چپاول و فاصله طبقاتي را از سوي ديگر به تصوير کشيده است. ادبيات و هنرها صداهايي را برميکشند و تصاويري را به نمايش درميآورند که اغلب ناديده و شنيده نشده ماندهاند. روايت داستاني عرصهاي است براي به صحنه آوردن آدمهاي معمولي اجتماع که در تاريخنگاريهاي مرسوم و حتي گزارشهاي اقتصادي و اجتماعي چندان توجهي به آنها نميشود. داستانهاي علياشرف درويشيان در مجموعه داستانهاي «از اين ولايت»، «آبشوران»، «فصل نان»، «همراه آهنگهاي بابام» و ديگر آثار او را ميتوان از نمونههاي قابل توجه داستاننمويسي ايراني دانست که در آنها به زندگي مردمان عادي و فرودست توجه شده است.
مروري بر کتاب «فصل نان»
داستانهاي کتاب «فصل نان»، شايد آنطور که از عنوان کتاب هم برميآيد، بيش از هرچيز به فقر مادي توجه کردهاند. گرچه در اين داستانها اشارههايي به زواياي ديگر فقر هم ميتوان يافت اما درويشيان در اين اثرش عمدتا فقر مادي را از منظر جهان کودکان مورد توجه قرار داده است.
در داستانهاي کتاب «فصل نان» جهان و تخيل کودکانه را در مواجهه با واقعيت سفت و سخت فقر و محروميت ميبينيم. داستانهاي اين کتاب نشان ميدهند که مسئله معيشت فرصت چنداني براي زندگي کودکانه باقي نميگذارد و کودکان خانوادههاي فرودست چارهاي ندارند جز آنکه خيلي زود وارد بازار کار شوند. ضمن اينکه براي کودکان، بازار کار اغلب بازار کار غيررسمي و همراه با استثماري مضاعف است.
درويشيان در داستانهاي کتاب «فصل نان» بار ديگر بر اساس مشاهدات و تجربيات شخصياش در دوران کودکي و همچنين تجربياتش در درواني که به عنوان معلم در روستاهاي محروم غرب کشور فعاليت ميکرده نشان داده که فقر و محروميت چگونه ميتواند به بحرانهاي درهمتنيده مختلف منجر شود و چگونه به جهل دامن ميزند.
برخي اتفاقاتي که در قصههاي مجموعه داستان «فصل نان» شرح داده شده نشان ميدهند که در جايي که بيکاري و فقر رواج دارد خرافات و باورهاي غلط رشد ميکنند. آدمهاي قصههاي درويشيان در کتاب «فصل نان» در وضعيتي گرفتارند که هرچه بيشتر ميخواهند و بيشتر تلاش ميکنند کمتر به دست ميآورند. آنها امکانهاي زيادي پيش رو ندارند و با کوچکترين اتفاقي بيشترين آسيب را متحمل ميشوند و کل زندگيشان به خطر ميافتد.
براي مثال در داستان «دکان بابام» از کتاب «فصل نان»، راوي داستان کودکي است که شرح ميدهد چگونه پدرش براي آنکه خانوادهاش را سير کند کارهاي مختلفي کرده اما هربار شکست خورده است و چيز بيشتري از دست داده است. او نيز به ناچار وارد بازار کار غيررسمي ميشود و به اين ترتيب وارد وضعيتي ميشود که ميتواند سرنوشت او و ديگر کودکان طبقات محروم و فرودست را به ورطه بازتوليد فقر و محروميت بياندازد. کودکي که راوي داستان است ميگويد: «يک دکان بقالي با مقداري نخود و لوبيا و چيزهاي ديگر. در يک محله دورافتاده. بابام صبح تا غروب مينشست پشت دکان و شب دست خالي به خانه ميآمد. گاهي هم مقداري از اجناس دکان با خودش ميآورد. ماست ترشيده. خرماي کرمو. پياز گنديده و هرچه که ديگر نميشد نگه داشت. براي مدتي شکمي از عزا درآورديم.»
درويشيان در داستان «دکان بابام» و ديگر داستانهاي کتاب «فصل نان» شرايطي واقعي را ترسيم کرده که در آن سرنوشت آدمها بيرون از اراده فرديشان تعيين ميشود و فقر و محروميت از نسلي به نسل ديگر به ارث ميرسد.
درباره علياشرف درويشيان نويسنده کتاب «فصل نان»
علياشرف درويشيان، نويسنده سرشناس معاصر ايراني است که در سال 1320 در کرمانشاه و در خانوادهاي فرودست متولد شد. درويشيان، داستاننويس، پژوهشگر، منتقد و عضو برجسته کانون نويسندگان ايران بود. او نويسندهاي سوسياليست و آزاديخواه بود و همواره مواضع و گرايشهاي آشکار سياسي داشت. درويشيان در خانوادهاي محروم متولد شد و به دليل ضرورت معيشت خيلي زود وارد بازار کار شد. او در کنار تحصيل به کار هم مشغول بود و پس از تحصيلات ابتدايي و متوسطه در سال 1335 وارد دانشسراي مقدماتي کرمانشاه شد و سپس در دانشسراي عالي تهران در رشته مشاوره و راهنمايي و در دانشگاه تهران در رشته روانشناسي تربيتي تحصيل کرد و هر دو رشته را تا مقطع فوق ليسانس ادامه داد. درويشيان مدتي به عنوان معلم در روستاهاي غربي ايران به فعاليت پرداخت. او نويسندهاي بود که از اعماق برآمده بود و در آثار مختلفش به فقر و محروميت و مصيبتهاي مردم فرودست و حاشيهاي پرداخته است. او آثاري هم براي کودکان و نوجوان نوشته است و خود را ادامه دهنده راه صمد برهنگي ميدانست. اولين کتابي هم که منتشر کرد اثري بود درباره صمد بهرنگي با عنوان «صمد جاودانه شد». درويشيان اولين مجموعه داستانش را با عنوان «از اين ولايت» در سال 1352 منتشر کرد و اين دورهاي بود که سانسور و سرکوب زيادي در ايران وجود داشت. درويشيان در داستانهاي کتاب «از اين ولايت» تيرگيها و تلخيهاي جامعه را نشان داده بود و همين سبب شد که دستگير و زنداني شود. زندان اما تاثيري در کار درويشيان نداشت و او به عنوان نويسندهاي رئاليست همچنان به تصوير کردن واقعيت عريان جامعه پرداخت و بارها پس از آن دستگير و زنداني شد. درويشيان خود را چريک فرهنگي ميناميد و تا پايان عمرش در آبان 1396 نويسندهاي آزاديخواه و متعهد به عدالت اجتماعي باقي ماند. در دهمين دوره جايزه هوشنگ گلشيري از درويشيان به عنوان نويسندهاي که همواره نسبت به آزادي بيان تعهد داشته و در داستانهايش تصويري از واقعيتهاي اجتماعي به دست داده است تقدير شد. درويشيان همچنين جايزه يک عمر تلاش در عرصه نوشتن را از جايزه ادبي مهرگان گرفت. جايزه سال هفدهمين جشنواره فرهنگي گلاويژ نيز به درويشيان اهدا شده بود. درويشيان همچنين يکي از نويسندگاني است که برنده جايزه حقوق بشر هلمن- هت شده است. از رمانهاي درويشيان ميتوان به «سالهاي ابري» و «سلول 18» و از مجموعه داستانهاي او ميتوان به «از اين ولايت»، «آبشوران»، «همراه آهنگهاي بابام»، «درشتي» و «فصل نان» اشاره کرد. «دانه و پيمانه»، «افسانهها و متلهاي کردي» و «فرهنگ افسانههاي مردم ايران» برخي از نقدها و پژوهشهاي درويشان هستند.
