مادر

رمان «مادر» نوشت? ماکسيم گورکي
نخستين رمان رئاليسمِ سوسياليستي. رمان «مادر» (????) معروفترين اثر ماکسيم گورکي و يکي از نمادهاي ادبيات انقلابي و کارگريِ مورد تأييد اتحاد جماهير شوروي است.
ماکسيم گورکي در رمان «مادر» تصويري از کار در کارخانه‌هاي روسيه در اواخر دور? روسي? تزاري و مبارزات کارگران در آن دوره به‌دست مي‌دهد و خصوصاً به نقش زنانِ کارگر در اين مبارزات مي‌پردازد.
رمان «مادر» اولين نمون? ادبياتي است که با عنوان ادبيات رئاليسم سوسياليستي شناخته مي‌شود و اتحاد جماهير شوروي در ترويج آن مي‌کوشيد. گورکي در رمان «مادر» شکل‌گيري آگاهي طبقاتي در طبق? کارگر را ترسيم مي‌کند. از همين روست که ولاديمير لنين اين رمان را تحسين کرده و از آن به‌عنوان کتابي ياد کرده که کارگران به‌کمک آن به آگاهي طبقاتي و انقلابي دست مي‌يابند.
متن اصلي رمان «مادر» اولين بار در سال 1907 به چاپ رسيد. اين در حالي بود که متن انگليسي اين رمان، پيش‌تر و در سال 1906، در نشريه‌اي به‌صورت پاورقي منتشر شده بود.
رمان «مادر» دستماي? اقتباس‌هايي سينمايي هم قرار گرفته است. از جمل? اين اقتباس‌ها مي‌توان به فيلم صامتي اشاره کرد که وسيوالاد پودوفکين، فيلمساز مطرح اهل روسيه، براساس اين رمان ساخت. همچنين برتولت برشت و همکارانش اقتباسي تئاتري از رمان «مادر» را روي صحنه برده‌اند.

مروري بر رمان «مادر»
ماکسيم گورکي رمان «مادر» را در دوراني نوشت که نخستين انقلاب روسيه عليه حکومت تزارها، يعني انقلاب 1905، شکست خورده بود. رمان «مادر» حکمِ نوعي تزريق روحيه به انقلابيونِ شکست‌خورده را داشت، چراکه گورکي در اين رمان گرچه شکست يک انقلاب را ترسيم کرده است اما نويد آينده‌اي درخشان را نيز به کارگران روسيه داده و چشم‌اندازي روشن را براي کارگراني که دست‌به‌کارِ گسستنِ زنجيرهاي بردگي از دست ‌و پاي خود بوده‌اند ترسيم کرده است.
رمان «مادر» داستان پرفرازونشيب مبارزات انقلابي کارگران روس در سال‌هاي آغازين قرن بيستم و اواخر دوران سلط? تزارها بر روسيه است. آن‌چه در رمان «مادر» بيش از هرچيز خود را نشان مي‌دهد تأکيد گورکي بر آگاهي سياسي و انقلابي و طبقاتيِ کارگران است. او در اين رمان داستان مادري را روايت مي‌کند که به آگاهي طبقاتي دست مي‌يابد و انقلابي مي‌شود و هم‌دوش فرزندانش عليه ظلم مبارزه مي‌کند.
گفتني‌ست که شخصيت‌هاي اصلي رمان «مادر» با الهام از شخصيت‌هايي واقعي که گورکي از نزديک مي‌شناخته است خلق شده‌اند.
رمان «مادر» دربار? زني کارگر است که زندگي‌اي دشواري را از سر مي‌گذراند و با فقر و گرسنگي و شوهري دائم‌الخمر و بي‌مسئوليت که کتکش مي‌زند دست‌وپنجه نرم مي‌کند. زن پسري هم دارد که خودش يک‌تنه بايد او را بزرگ کند چون شوهرش هيچ مسئوليتي را در قبال فرزندشان نمي‌پذيرد. در ادام? رمان «مادر» مي‌بينيم که شوهر زن يکباره مي‌ميرد و پسرِ زن راه پدرش را در ميخوارگي پيش مي‌گيرد. اما پس از مدتي پسر دچار تحول مي‌شود و الکل را کنار مي‌گذارد. او وارد فعاليت‌هايي انقلابي مي‌شود و کتاب مي‌خواند و پاي رفقايي انقلابي به خانه‌اش باز مي‌شود. مادر ابتدا محافظه‌کارانه با فعاليت‌هاي انقلابي پسرش برخورد مي‌کند اما از طرفي، از سرِ علاق? مادرانه، دوست دارد به پسرش کمک کند و چنين است که او هم، با وجود بي‌سوادي، بر جهل سياسي خود فائق مي‌آيد و به آگاهي سياسي و طبقاتي دست پيدا مي‌کند و به انقلابيون مي‌پيوندد. اما سرانجام در رمان «مادر» چه بر سرِ مادر و پسرِ اين رمان و دوستان انقلابي‌شان خواهد آمد؟ اين را با خواندنِ کامل رمان «مادر» در خواهيد يافت.

دربار? ماکسيم گورکي، نويسند? رمان «مادر»
الکسي ماکسيموويچ پشکوف (??????? ?????????? ??????)، معروف به ماکسيم گورکي (?????? ???????)، متولد 1868 و درگذشته به سال 1936، نويسنده، ناشر و فعال سياسيِ سوسياليست اهل روسيه بود. گورکي از مشهورترين نويسندگان سوسياليستِ روس در اواخر عصرِ روسي? تزاري و اوايل تشکيل حکومت اتحاد جماهير شوروي است. او با لف تولستوي و آنتون چخوف، دو نويسند? بزرگ عصر طلايي ادبيات روسيه، در ارتباط بود.
گورکي از مخالفان سرسخت رژيم تزاري و از فعالان جنبش کمونيستي مارکسيستي و بلشويکي در روسيه بود و مدتي هم با ولاديمير لنين و شاخ? بلشويک الکساندر بوگدانف در حزب سوسيال‌دموکرات کارگر روسيه در ارتباط بود. او بخش عمده‌اي از زندگي خود را، چه در دور? تزاري و چه بعد از انقلاب روسيه، در تبعيد گذراند اما در سال 1932، به‌دعوت ژوزف استالين، به روسي? شوروي برگشت و تا زمان مرگش در سال 1936 در روسيه زندگي کرد. پس از بازگشت به شوروي به‌دعوت استالين بود که به گورکي لقب بنيانگذار رئاليسم سوسياليستي داده شد و او را به رياست اتحادي? نويسندگان شوروي منصوب کردند. با اين حال روابط او با حکومت شوروي دوپهلو بود. هم از استالين حمايت مي‌کرد و هم با لف کامنف و نيکلاي بوخارين، از رهبران اپوزيسيون که هردو بعد از مرگ گورکي اعدام شدند، رابطه‌اي دوستانه داشت. او همچنين تلاش مي‌کرد که سياست‌هاي فرهنگي شوروي را تعديل کند و تلاش‌هايي هم براي دفاع از نويسندگاني که از اين سياست‌ها سرپيچي مي‌کردند صورت داد که همين باعث شد روزهاي آخر عمرش را، به‌طور تلويحي و غيررسمي و ناگفته، در حصر خانگي به‌سر برد.
از گورکي، به‌جز آثار داستانيِ فراوان، آثاري غيرداستاني هم اعم از شعر و جستار و... به‌جا مانده است.
از آثار ماکسيم گورکي مي‌توان به رمان «کليم سامگين»، نمايشنام? «در اعماق اجتماع»، داستان کوتاه «نخستين عشق» و کتاب‌هاي اتوبيوگرافيکِ «دوران کودکي»، «در جستجوي نان» و «دانشکده‌هاي من» اشاره کرد.

دربار? ترجم? فارسي رمان «مادر»
رمان «مادر» با ترجمه و مقدم? محمد قاضي در نشر جامي منتشر شده است.
محمد قاضي، متولد 1292 در مهاباد و درگذشته به سال 1376، مترجم ايراني بود. او فارغ‌التحصيل رشت? قضايي از دانشکد? حقوق دانشگاه تهران و بازنشست? وزارت دارايي بود و مدتي هم، بعد از بازنشستگي، با کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان همکاري کرد.
قاضي يکي از بهترين مترجمان تاريخ ترجم? ادبي در ايران و مترجمي با کارنام? کاريِ متنوع و پُربار است. ترجم? او از رمان «دن‌کيشوت» سروانتس از نمونه‌هاي مثال‌زدنيِ ترجم? ادبي در ايران است. قاضي در ترجم? اين رمان هرچه از ذخاير ادبيات فارسي، زبان محاوره، فرهنگ عامه و طنز ادبي که در چنته داشته روي دايره ريخته است.
از ديگر ترجمه‌هاي محمد قاضي مي‌توان به کتاب‌هاي «دکامرون»، «زورباي يوناني»، «سمرقند»، «سپيددندان»، «داستان کودکي من»، «شازده کوچولو»، «ناپلئون»، «مسيح بازمصلوب»، «جزير? پنگوئن‌ها»، «ساده‌دل»، «کليم سامگين» و «قرباني» اشاره کرد.

از رمان «مادر» ترجم? فارسي ديگري هم، به‌قلم علي‌اصغر سروش، موجود است. اين ترجمه را ناشران مختلف، از جمله انتشارات اميرکبير، منتشر کرده‌اند.