سه بر خوانی

معرفی کتاب سه بر خوانی اثر بهرام بیضایی

سه روایت اساطیری از منظری متفاوت: بهرام بیضایی در آثار متعددی به سراغ اسطوره‌ها، حماسه و تاریخ رفته و با به کارگیری آنها در قالب درام آثاری بدیع به وجود آورده است. در سه برخوانی که از آثار اولیه بیضایی به شمار می‌رود، با سه روایت اساطیری از آرش، اژدهاک و جم روبرو هستیم. اژدهاک، آرش و کارنامه بندار بیدخش سه اثر از بیضایی هستند که در کتاب سه بر خوانی در کنار هم منتشر شده‌اند. این سه اثر به اواخر دهه سی یعنی به سال‌های جوانی بیضایی برمی‌گردند.

این سه روایت هریک به یک دوره پادشاهی اساطیری-حماسی ایران مربوط‌اند. آرش مربوط به دوران حمله افراسیاب به ایران در زمان منوچهر شاه است. اژدهاک به زمان در بند شدن ضحاک در کوه دماوند می‌پردازد و کارنامه بندار بیدخش هم مربوط به دوران پادشاهی جمشید است.

درباره کتاب سه بر خوانی

سه بر خوانی شامل سه روایت از افسانه و داستان‌های کهن است. بهرام بیضایی در این کتاب روایت‌های کلان را شکسته و روایت‌هایی تازه از داستان‌ها و شخصیت‌های تثبت شده تاریخی و ادبی به دست داده است.

برخوانی اصطلاحی برساخته توسط خود بیضایی است و او درباره این اصطلاح گفته بود: «برخوانی جعل مطلق است و ساخته من است، ولی ضمنا جعل مطلق نیست. برخوانی هم به معنی از برخواندن است، هم به معنی بلند خواندن و برای جمع خواندن. توی متن ادبی هست که فلان چیز را برخواند. یعنی به صورت بلند برای جمع خواند. پس این برخوانی جعل من درواقع جعل نیست، از این دو منبع می‌آید. هم از برمی‌خوانند و هم به صدای بلند برای جمع می‌خوانند. برخوانی را من به جای نقالی گذاشتم. برخوانی به جای روایت و برخوان به جای راوی.»

در داستان های سه بر خوانی آرش پهلوان اسطوره‌ای دوران جنگ‌های ایران و توران در زمان منوچهرشاه است و روایت پرتاب او پیرنگ اصلی این روایت است. اصل داستان آرش ریشه در اوستا دارد. اژدهاک یا ضحاک ماردوش نیز روایتی از به بند کشیده شدن او در کوه دماوند است. اژدهاک در فرهنگ ایرانی نقشی منفی دارد.

بیضایی در سه بر خوانی از منظری متفاوت به ضحاک نگریسته و تصویری خلاف باور عمومی از او ارایه کرده است. او درباره این تغییرات در آثارش گفته بود: «من فکر می‌کنم که حیات فرهنگی ما متوقف نشده. حیات فرهنگی ما ادامه دارد و ما اسطوره‌ها را نمی‌توانیم در یک جایی متوقف کنیم. در حقیقت اسطوره‌ها شکل جامد ندارد. اسطوره‌ها درواقع با تحولات اجتماعی تجدیدنظر می‌شوند و می‌شود گفت که زندگی می‌کنند مثل بشر. در نسخه‌های بسیار قبلی این اسطوره‌ها در دسترس نیستند، احتمالا بسیار چیزها بوده که ما نشانه‌هایش را هنوز داریم.»

سومین روایت سه برخوانی نیز داستان زندانی و کشته شدن وزیر جمشید پیشدادی یعنی بندار بیدخش است. کارنامه بندار بیدخش دو شخصیت اصلی دارد: جم و وزیرش بندار. در این روایت جم همچون متون اوستایی و اساطیری، سازنده جام جهان‌بین نیست بلکه این وزیرش بندار بیدخش است که این دانش را به جم می‌آموزد.

خلاصه کتاب سه بر خوانی

«اینک، اژدهای ترس‌آور شب –دهان گشوده‌تر از هربار و باخروش‌تر- پهلوان پاک خفته روز را فرو برد. و تندباد برخاست با غریو اندوه و افسوس. و پهلوان پاک خفته روز چشم‌ها گشود، و خود را مرده یافت. و اژدهای ترس‌آور شب بر پنجه‌ها خزید آرام، و خود را تا روی سینه آسمان کشید، پیش از اینها چنین –من- لاشه‌خوری را دیده بودم، که بر لاشه خود نشسته بود و شیونی داشت در سوگ خود».

درباره بهرام بیضایی نویسنده کتاب سه بر خوانی

بهرام بیضایی، نویسنده، مدرس، کارگردان سینما و تئاتر و پژوهشگر معاصر ایرانی در پنج دی ماه 1317 در تهران متولد شد. بیضایی چهره‌ای چندبعدی بود و در چند زمینه مختلف به شکلی حرفه‌ای و جدی کار کرد. از نمایشنامه‌نویسی و فیلمنامه‌نویسی گرفته تا کارگردانی فیلم و تئاتر و از پژوهش در زمینه نمایش تا کار روی اساطیر در کارنامه پربار بیضایی دیده می‌شود اما با این حال به دلیل شرایط اجتماعی و سیاسی پیرامونش او با این تقدیر روبرو بود که بیش از آنکه دیده شود خوانده شود. او با محدودیت‌های زیادی برای ساخت فیلم و به صحنه بردن نمایش روبرو بود اما در سوی دیگر متن‌های زیادی منتشر کرد که همواره با استقبال روبرو شدند. بر این اساس می‌توان گفت که نمایشنامه‌ها و فیلمنامه‌های بیضایی به همان اندازه که بر روی صحنه دیدنی هستند، بر روی کاغذ نیز خواندنی هم هستند. بیضایی در طول سال‌های فعالیتش به عنوان مدرس نیز فعالیت داشت و در سال‌های پایانی حیاتش به دلیل محدودیت‌هایی با آنها درگیر بود ایران را ترک کرد و سرانجام در 5 دی 1404 دور از وطن درگذشت. تعدادی از نمایشنامه‌های بیضایی در دیوان نمایش 1 و دیوان نمایش 2 منتشر شده‌اند. مرگ یزگرد، ندبه، مجلس ضربت زدن و هزار افسان کجاست؟ از دیگر آثار بیضایی است.

کتاب سه بر خوانی برای چه کسانی مناسب است؟

کتاب سه بر خوانی به علاقه‌مندان به ادبیات داستانی و نمایشی و اسطوره‌ها پیشنهاد می‌شود.