کتاب «نمايش در ژاپن» اثر بهرام بيضايي
پژوهشي درباره سنت نمايشي در ژاپن به همراه چند متن نمايشي ژاپني. کتاب «نمايش در ژاپن» از آثار پژوهشي بهرام بيضايي است که اگرچه چند دهه از انتشار نخست آن ميگذرد اما همچنان اثري روشنگر و آموزنده درباره سنت نمايش ژاپني است.
کتاب «نمايش در ژاپن» يکي از آثار شاخص بيضاييِ پژوهشگر است. او با تاليف و ترجمه متنهاي اين کتاب در پي ارايه پيشنهادهايي به تئاتر ايران بوده است.
متنهايي که در کتاب «نمايش در ژاپن» منتشر شدهاند، نخستينبار در سال 1343 در مجله «موسيقي» منتشر شدند و پس از آن به صورت جداگانه و در قالب يک کتاب به چاپ رسيدند.
داريوش آشوري و سهراب سپهري در ترجمه متنهاي کتاب «نمايش در ژاپن» با بيضايي همکاري داشتند.
مروري بر کتاب «نمايش در ژاپن»
بهرام بيضايي در ابتداي جوانياش، وقتي بيست سال داشت، فيلمي ژاپني در خيابان نادري ميبيند و به واسطه اين فيلم با فرهنگي بسيار غني آشنا ميشود که تا پيش از آن هيچ شناختي از آن نداشت. ديدن اين فيلم کنجکاوي بيضايي را درباره فرهنگ و نمايش ژاپني برميانگيزد. او که ذهني جستجوگر داشت به تحقيق درباره نمايش شرقي از جمله در ژاپن ميپردازد و کتاب «نمايش در ژاپن» حاصل پژوهشهاي او در آن دوره است.
بيضايي در سالهاي پاياني دهه سي و ابتداي دهه چهل به مطالعه در نمايش شرقي پرداخت. اين دورهاي است که او در آغاز راه قرار دارد و هنوز اسمي و رسمي ندارد. کتاب «نمايش در ژاپن» حاصل همين مطالعات بيضايي در نمايش شرقي است.
نکته قابل توحه اين است که بيضايي زماني به نوشتن کتاب «نمايش در ژاپن» دست زد که که هيچ اطلاعي از تئاتر ژاپن در ايران موجود نبود. در آن دوره که اينترنت هم وجود نداشت دسترسي به منابع دشوار بود اما بيضايي با انتشار «نمايش در ژاپن» جامعه تئاتري و ادبي ايران را با يکي از غنيترين سنتهاي نمايشي آشنا کرد.
بيضايي هنرمندي چندوجهي است. گرچه امروز بيشتر به عنوان کارگردان فيلم و تئاتر شناخته ميشود، اما مرور کارنامه کاري او، از آغاز تا امروز، نشان ميدهد که دغدغه پژوهش درباره ناشناختهها براي گشودن مسيرهاي تازه وجهي پررنگ از فعاليتهاي او است. بيضايي به تاريخ و جهان اسطورهها و افسانهها علاقهاي بسيار دارد و اين علاقه او در فيلمنامهها و نمايشنامههايش آشکارا ديده ميشود. اين دغدغه و علاقه او، در بيضاييِ پژوهشگر پررنگتر به چشم ميآيد؛ چه آنجا که درباره افسانهها و اسطورههاي ايراني پژوهش کرده و چه آنجا که به مطالعه نمايش شرقي پرداخته است. «نمايش در ژاپن» يکي از مطالعههاي درخور بيضايي است که اولينبار در دورهاي منتشر شد که شناختي از سنت نمايش شرقي وجود نداشت.
فهرست متنهايي که در کتاب «نمايش در ژاپن» آمده عبارتند از: «نمايش در ژاپن»، «نو»، «متن: آتسوموري، ئويماتسو، کيوگن»، «متن: پرندهگير در دنياي مردگان»، «نينگيوجوروري»، «متن: خودکشي دلباختگان در سونهزاکي»، «کابوکي»، «متن: کانجينچو»، «نمايش معاصر»، «ضميمه: برگي از زيبائيشناسي نمايش».
تئاتر نو يکي از تئاترهاي کلاسيک ژاپن است که نخستين مشخصهاش کوتاهي آن است. در بخشي از کتاب «نمايش در ژاپن» درباره تئاتر نو ميخوانيم: «يک نمايشنامه نو از نظر متن از کوتاهترين نمايشنامه تکپردهاي معمول در بيرون ژاپن هم کوتاهتر است. چنانکه در هر برنامه چند اثر با هم نشان داده ميشد و براي جلوگيري از فشار و سنگيني احساس و هيجانها ميانپردههاي خندهآور يعني کيوگن بين آنها بازي ميکردند. موضوعها معمولا از تاريخ و افسانههاي ژاپني گرفته ميشد با ترکيبي از تفکر عميق مذهبي شينتوئيزم و بوديزم و زن بوديزم ژاپني. زبان نو ترکيبي است از شعر و نثر، با شواهدي که معمولا از متون ادبي قديم چين و ژاپن يا از ادعانامهها ميآورند، و اغلب در قالب اشعار سفيد دوازدههجايي بود. خود مردم ژاپن ميگويند که به واسطه روحيه گسترده عرفاني که در اين نمايشنامهها هست هر کلمه مفهومي عميقتر از معمول دارد و زير ظاهر ترکيبات، عمقي از معني پنهان است که براي مردم غيرژاپني و حتي امروزه براي اکثري از خود مردم ژاپن قابل درک نيست، خصوصا که بيان متن در اجرا -بر اثر غلبه احساس- وضوح خود را از دست ميدهد.»
کتاب «نمايش در ژاپن؛ همراه با پنج متن» که اولينبار در سال 1343 توسط انتشارات مجله موسيقي به چاپ رسيده بود، پس از چند دهه در سال 1400 توسط انتشارات روشنگران و مطالعات زنان منتشر شد.
درباره بهرام بيضايي نويسنده کتاب «نمايش در ژاپن»
بهرام بيضايي، نمايشنامهنويس، فيلمنامهنويس، کارگردان تئاتر و سينما و پژوهشگر معاصر ايراني است که در پنجم دي ماه 1317 در تهران متولد شد. بيضايي در همان سالهاي مدرسه بر پرده سينماها به کشف سينماي جدي ميرسد و کنجکاوي و علاقهاش در فيلم و نمايش به حدي برانگيخته ميشود که ميکوشد يک دوربين فيلمبرداري تهيه کند که البته در آن زمان ناکام ميماند. او در سالهاي پاياني دبيرستان دو نمايشنامه با زبان تاريخي مينويسد و در همان دوره به نگارش نسخه اول «آرش» دست ميزند. بيضايي در سالهايي پاياني دهه سي و ابتداي دهه چهل سينماي جديد و نمايش جديد ايران را پيگيرانه دنبال ميکند و به انتشار نوشتههايي درباره سينما در نشريه «علم و زندگي» ميپردازد. او به مطالعه در نمايش شرقي هم ميپردازد. توقفي يک ساله براي ورود به دانشگاه فرصتي در اختيار بيضايي براي مطالعه در ادبيات ايران، جستجو در شاهنامه و فرهنگ پيش اسلامي، اساطير و مردمشناسي، نثر فارسي و نقاشي ايراني قرار ميدهد. پس از اين او وارد دانشکده ادبيات دانشگاه تهران ميشود و بعدتر به استخدام در اداره کل ثبت اسناد و املاک دماوند درميآيد. در 1341 بيضايي يک فيلم هشت ميليمتري چهار دقيقهاي سياه و سفيد ميسازد و به پژوهشهايش درباره نمايش در ايران ادامه ميدهد. در اين سال او به اداره هنرهاي دراماتيک منتقل ميشود. از آغاز دهه چهل به اينسو بيضايي بيوقفه به کار پژوهش، نوشتن نمايشنامه و فيلمنامه ميپردازد و به رغم همه موانع و محدوديتهايي که پيش رو داشته ميتواند چند فيلم سينمايي بسازد و چند نمايش را هم به روي صحنه ببرد. بيضايي هنرمند و نويسندهاي است که نسبت به مسايل اجتماعي پيرامونش حساسيت داشته و از پايهگذاران و اعضاي اصلي کانون نويسندگان ايران در زمان تاسيس کانون به شمار ميرود. کارنامه بيضايي بسيار پربار است. از فيلمهاي او ميتوان به «رگبار»، «شايد وقتي ديگر»، «باشو، غريبهي کوچک»، «سگکشي» و «مسافران»، از نمايشنامههايش ميتوان به «مرگ يزدگرد»، «چهار صندوق»، «پهلوان اکبر ميميرد»، «سهرابکشي»، «چهارراه»، «ندبه» و «سلطان مار»، از فيلمنامههاي فيلمنشدهاش ميتوان به «عيّار تنها» و «اِشغال» و از آثار پژوهشياش ميتوان به کتابهاي «ريشههاي درخت کهن»، «نمايش در ايران» و «هِزاراَفسان کجاست؟» اشاره کرد. از بيضايي، داستان کودک و شعر و ترجمه نيز منتشر شده است.
