ریشه یابی درخت کهن

معرفی کتاب

معرفی کتاب ریشه یابی درخت کهن، اثر بهرام بیضایی«ته دنیا، درخت سخنگو که هر نیمه روز و نیمه شب آینده را می‌گفت.» تصویری از یک درخت با سرهای انسان و حیوان بر روی شاخه‌هایش روی جلد کتاب ریشه‌ یابی درخت کهن و مربوط به یکی از طراحی‌های شاهنامه است و این جمله نیز زیر آن نقل شده. از همین شروع، کتاب بهرام بیضایی به ما می‌گوید که با روایت و پژوهشی از افسانه‌ها طرف هستیم. کتاب ریشه ‌یابی درخت کهن یک پژوهش درباره داستان‌های هزار و یک شب و داستان دو خواهر آن، یعنی شهرزاد و دنیازاد، است و ریشه‌یابی می‌کند که این دو خواهر از کجا آمده‌اند و در افسانه‌ها و اساطیر چه نشانه‌ها و نمادهایی دارند و از طرفی داستان بنیادین هزار و یک شب را بررسی می‌کند که شکلی از آن نیز با روایت داستان ضحاک ماردوش در شاهنامه آمده. خود بهرام بیضایی در شروع کتاب و پیشگفتار آن می‌گوید که هدفش از نوشتن این کتاب این است که بگوید چرا اسطوره‌ای هند و ایرانی سرچشمه این داستان مادر، یعنی هزار و یک شب، است و تمامی ارتباطات آن را با داستان شاهنامه و نمونه‌های مختلف آن، و همین‌طور با اسطوره‌های هندی و ایرانی و نمونه‌های دیگرش و داستان عربی‌اش مقایسه می‌کند. بیضایی بعدتر در کتاب هزار افسان کجاست این پژوهش را کامل‌تر کرد و گفت که هزار افسان نیز به نوعی همان داستان هزار و یک شب است و وارد سرزمین این داستان‌ها به شکلی مفصل‌تر و عمیق‌تر شد.درباره کتاب ریشه‌یابی درخت کهنکم پیش می‌آید که یک کتاب پژوهشی آنقدر راوی داستان و  خرده داستان و قصه با زبانی شیرین و ساده باشد که خواننده آن را نه شبیه به روایتی خشک و علمی که همچون روایتی افسانه‌ای و داستانی بخواند. می‌توان گفت کتاب ریشه یابی درخت کهن این ویژگی مهم را در خود دارد و آنچه آن را برای خواندن دلپذیر می‌کند هم این ویژگی است و هم داستانی که بهرام بیضایی از پشت پرده هزار و یک شب و داستان ضحاک شاهنامه نقل می‌کند. این کتاب یک اثر ارزشمند در زمینه افسانه‌ها و اساطیر است و برای شناخت هزار و یک شب نیز اثری مهم تلقی می‌شود. چه قبل و چه بعد از خواندن هزار و یک شب می‌توان از خواندنش لذت برد و به شناخت آن کمک می‌کند. حتی اگر هزار و یک شب را نخوانده باشیم، ریشه یابی درخت کهن از رمز و رازی پرده بر‌می‌دارد که مانند خود داستان‌ها و افسانه‌های کتاب اصلی، شیرین و پر از روایت است. این کتاب با بررسی چند نشانه و نماد ساده و داستان محوری دو خواهر افسانه‌ای، شهرزاد و دنیازاد، روایتش را کامل می‌کند و قصدش تحلیل هزار و یک شب یا داستان ضحاک مار دوش نیست. این کتاب یک جست‌و‌جو و تطبیق چند داستان است که خودش تبدیل به داستانی تازه شده. بیضایی مدام با آوردن مثال از حقیقتی تازه برای خواننده داستان ضحاک و هزار و یک شب پرده برمی‌دارد. بخش زیادی از این تحلیل درباره زنان است. او با بررسی نقش زنان به خاطر حضور دو خواهر مهم در داستان ضحاک و هزار و یک شب به دیدگاهی نو در این زمینه نیز می‌رسد. او مدام ریشه‌ها را می‌جوید و این جست‌و‌جو به مهم‌ترین زنان اساطیری و حتی افسانه‌هایی درباره ستاره‌ها نیز می‌رسد. یکی دیگر از ویژگی‌های این کتاب ارجاعات بسیار مهم و جالب آن در پانویس‌هاست که حتی آن‌ها را نیز برای خواننده جذاب و خواندنی کرده است و خرده روایت‌های مختلفی را که به داستان اصلی مربوط نیستند اما دربرگیرنده اطلاعاتی نو و قصه‌های پریان درباره داستان‌اند به پانویس‌ها منتقل کرده. بیضایی در پژوهش ریشه یابی درخت کهن روایتی از ویرانی و تلاش برای بازسازی آن را بازمی‌گوید و می‌توان این کتاب را یکی از مهم‌ترین پژوهش‌ها در زمینه مطالعه هزار و یک شب و داستان ضحاک نامید.خلاصه کتاب ریشه‌یابی درخت کهنیک اژدها فرمانروای زندگی انسان‌ها می‌شود و خشکسالی را بر جهان می‌گستراند. بعد از سالیانی یک پهلوان پدیدار می‌شود، بر اژدها غلبه می‌کند و آب‌ها را آزاد می‌کند و زنانی را که اژدها در بند کشیده بود آزاد می‌کند. بهرام بیضایی پژوهش خودش، ریشه یابی درخت کهن، را از بنیادی‌ترین روایت از داستان ضحاک شروع می‌کند. کتاب با تطبیق روایت‌های مختلف از داستان ضحاک شروع می‌شود، نمادها و نشانه‌های نمونه‌های هندی و ایرانی و عربی‌اش را بررسی می‌کند تا به زنان ضحاک برسد و سپس به روایت دو زن که خواهرند می‌رسد. شهرناز و ارنواز شاهنامه و همان شهرزاد و دنیازاد در هزار و یک شب. او بعد از آن شروع به روایت داستان این دو خواهر، نمادهایشان، داستانشان در اساطیر، قصه‌های پریان، روایتشان در شاهنامه و بعد هزار یک شب می‌کند و کم‌کم به نشانه‌های آن‌ها در جهان می‌رسد. مثلا اینکه ثابت می‌کند این دو خواهر دو روی زنانگی‌اند و در آسمان به شکل ستاره ناهید و در اساطیر همان اسطوره مادرند. در واقع بیضایی همانندگی‌ها و دگرگونی‌های داستان این دو خواهر را کامل بررسی و قصه‌هایشان را در انواع مختلف کتاب‌ها تعریف می‌کند. درخت کهن را بررسی می‌کند که چگونه سرهای آویزان از آن همان قربانیان ضحاک یا اژدها هستند و این دو خواهر چطور با کمک هم اژدها را از بین می‌برند. زندگی زیر سایه مداوم تیغ را در این قصه‌ها شرح می‌دهد و در پایان آثار باستانی و ظروف مختلفی را که نشانی از این قصه بنیادین دارند با توضیح آورده است.درباره نویسنده کتاب ریشه یابی درخت کهن، بهرام بیضاییبهرام بیضایی در پنجم دی ماه هزاروسیصد‌وهفده به دنیا آمد و در پنجم دی ماه هزاروچهارصدوچهار از دنیا رفت. مرگ نمادین یک نویسنده که سالروز تولد و مرگش هم‌زمان است. او با همه تلخی‌ها و دردهایی که در آثارش نشان می‌داد تا آخرین لحظه بدون امید زندگی نکرد. جهانش اتاقی برای نوشتن و خواندن بود. او علاوه‌بر نمایشنامه‌های مهمی که برای تئاتر نوشت، فیلم‌های سینمایی موثری هم در سینمای ایران ساخت و بعد از رفتن از ایران نیز فعالیتش در تئاتر و سینما و نوشتن و همچنین پژوهش را متوقف نکرد هرچند همیشه آرزوی بازگشت به کشورش را داشت. او در کودکی مادربزرگی داشت که با داستان‌های بسیار او را افسون می‌کرد و علاقه او به قصه گفتن از همان روزها شکل گرفته بود. شاید اکنون نیز خودش همراه پریان در مسیری طولانی حرکت می‌کند؛ در مسیری به‌سمت «ته دنیا، آنجا که درخت سخنگو شب و روز  وق و واق می‌کند.» پژوهش‌های مهم او درباره نمایش‌های ایرانی و شرقی، یعنی کتاب نمایش در ایران و کتاب نمایش در چین، که تا کنون در دانشگاه‌های هنر تدریس می‌شود و هنوز یکی از کامل‌ترین کتاب‌ها در این زمینه است، به‌اضافه آثار ارزشمندی چون کتاب ریشه ‌یابی درخت کهن و کتاب هزار افسان کجاست که ریشه‌یابی داستان شهرزاد و دنیازاد و کتاب هزار و یک شب است از زیباترین و جامع‌ترین کتاب‌ها در ایران در زمینه داستان پریان‌اند. او همچنین نمایشنامه‌ها و فیلم‌نامه‌های ارزشمندی نوشته است که می‌توان به این آثار اشاره کرد: کتاب دو جلدی دیوان نمایش که شامل بسیاری از نمایشنامه‌های اوست، سهراب کشی، مرگ یزدگرد، سه بر خوانی، سیاوش خوانی، سفر به شب، سگ کشی و لیلا دختر ادریس. او همچنین فیلم‌های مهمی همچون مسافران، روز واقعه و سگ‌کشی را ساخت و در زمینۀ نمایش عروسکی نیز آثاری را روی صحنه برد.کتاب ریشه یابی درخت کهن برای چه کسانی مناسب است؟ این کتاب به دوست‌داران افسانه‌ها، اساطیر، هزار و یک شب، شاهنامه، داستان ضحاک، ادبیات کلاسیک، قصه‌های عامیانه، داستان‌های پریان و پژوهش درباره اسطوره‌ها پیشنهاد می‌شود.