یادداشت های زیرزمینی

راویِ انقلابی‌ترین رمان داستایوفسکی، مردی ناشناس است؛‌ کسی که تا انتها نامش را نخواهیم فهمید. او که از زندگی روزمره‌ی خود فاصله گرفته، شروع به نوشتن می‌کند. او سنگینی بار یک خاطره‌ی قدیمی را بر شانه‌هایش احساس می‌کند و امیدوار است که با نوشتن، آن خاطره او را رها سازد. او خود دلیل نوشتنش را این‌گونه شرح می‌دهد. مرد زیرزمینی، این راوی بی‌نام و نشان چهل‌ساله که سابقاً کارمند دولت بوده، در دو بخش داستان یادداشت‌های زیرزمینی را به پیش می‌برد. او در قسمت اول به شرح دیدگاه‌ها و احساساتش می‌پردازد. در واقع بخش اول رمان یک مونولوگ تلخ است. او نومیدانه تلاش می‌کند تا علتی برای بودن در صحنه‌ی هستی بیابد. خودآگاهی بیش از حد روایتگرِ داستان در بسیاری از موارد به خودسرزنش‌گری منجر می‌شود. او در قسمت دوم از حوادث زندگی‌اش سخن می‌گوید.

کتاب یادداشت‌های زیرزمینی سفری‌ست به درون ذهن انسان، جایی که عمیق‌ترین و پنهان‌ترین خواسته‌هایش در آنجا جای گرفته است. این رمان اولین بار در سال 1864 در روسیه منتشر شد و تا امروز از برجسته‌ترین آثار اگزیستانسیالیسم شناخته می‌شود. چرا که آیینه‌ای‌ست تمام‌نما از روزگار ما و به نقد احوال انسان بیمار امروز می‌پردازد که بیماری و رنج تا عمق استخوان‌هایش ریشه دوانیده است. داستایوفسکی در این اثر روان‌شناختی نیز، همچون باقی آثارش در به تصویر کشیدن دسیسه‌های کنجکاو ذهن ماهرانه عمل کرده و شاید همین موضوع است که او را از سایر داستان‌نویسان روسی و یادداشت‌های زیرزمینی را از باقی آثار داستانی متمایز می‌سازد. چرا که داستایوفسکی قبل از آن که روان‌شناسی وجود داشته باشد، روان‌شناس بوده است!