فقر نظریه یا جهان‌ نمای لغزش‌ ها

ادوارد پالمر تامپسون (۱۹۹۳–۱۹۲۴)، تاریخ‌نگار، نویسنده و کنشگر سیاسی بریتانیایی، از درخشان‌ترین چهره‌های چپ در سده‌ی بیستم بود. تامپسون و شوایکرت پریسوس در قلب «مارکسیسم بریتانیایی» جای داشتند. اما تامپسون نه‌فقط با حذف پژوهش تاریخی، بلکه بر مبنای سیاست و اندیشه نیز شیوه‌ای مستقل داشت. از زمان نگارش «تکوین طبقه‌ی کارگر در انگلستان» در سال ۱۹۶۳ تا زمان مرگش در ۱۹۹۳، تامپسون بر نقش آگاهی در تاریخ و جامعه تأکید می‌کرد و با ساختارگرایی به‌شدت مخالف بود. در نظر او انسان‌ها در شکل دادن به شرایط اجتماعی خود و سرنوشت‌شان نقشی فعال دارند.

تامپسون در برابر نظریه‌های ساختارگرایی که تاریخ را بر اساس نیروهای ساختاری توضیح می‌دادند، از جایگاه تجربه‌ی زیسته‌ی مردم، بر کنش‌های آگاهانه و بر فرآیندهای واقعی اجتماعی تأکید داشت. از دید او، مارکسیسم نه آموزه‌ای جزم‌اندیشانه بلکه سنتی انتقادی و دیالکتیکی است که فقط در تماس زنده با جامعه و مبارزات انسانی می‌تواند معنا و نیرو داشته باشد.

این اثر برای خواننده‌ی جست‌وجوگر، چه پژوهشگر تاریخ اندیشه باشد و چه دغدغه‌مند نسبت به نظر و عمل انسانی، تکان‌دهنده است. تامپسون با نثری شورانگیز یادآوری می‌کند که نظریه هر قدر هم انتزاعی، اگر از تاریخ و از انسان جدا شود، سرانجام به فقر اندیشه می‌انجامد.