کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» اثر ابراهيم گلستان
روايت يک شاهد زنده از يکي از مهمترين دورههاي تاريخ معاصر ايران. ابراهيم گلستان در کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» بخشي از مشاهداتش را از آبادان و شرکت نفت در روزهاي مليشدن صنعت نفت در ايران روايت ميکند و گزارشي از اين مشاهدات به دست ميدهد.
در زماني که نفت بهکوشش دکتر محمد مصدق ملي شد، ابراهيم گلستان در شرکت نفت بود و در آبادان زندگي ميکرد. او در کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» مواجهاتش با بعضي کساني را که بعد از مليشدن نفت، بهعنوان اعضاي هيأت خلع يد، به آبادان آمده بودهاند روايت ميکند و از مواجههاش با مهندس مهدي بازرگان، که آن زمان رئيس هيأت خلع يد بوده است، مينويسد.
گلستان همچنين در کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» چيرهدستياش در قصهپردازي و مهارتاش در نثرنويسي را در ثبت مشاهدات و روايتاش از رويدادهاي واقعي به کار بسته و به همين دليل کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» بهلحاظ ادبي نيز متني قدرتمند است.
در کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» همان گلستان آشنا را ميبينيم: نويسندهاي کاربَلَد و منتقدي صريح که آدمها و رويدادهاي دور و بَرَش را نقادانه مينگرد.
چنانکه در توضيح پشت جلد کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» به نقل از خود گلستان آمده است، او نگارش اين کتاب را در سال 1336 تمام کرده بوده است. کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» اما اولين بار در سال 1400 منتشر شده است.
مروري بر کتاب «برخوردها در زمان? برخورد»
ابراهيم گلستان در مقدم? کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» درباره اين کتاب و حالوهوا و شرايطي که وقايع کتاب در آن ميگذرد، مينويسد: «اين کتاب از باهمآوردن دو گزارش درميآيد که من سالها پيش نوشته بودم درباره آغاز پيشامد برجستهيي که زماني کوتاه پيشتر از آن نوشتنها روي داده بود. اين دو گزارش، در نگاه اول، شايد از هم جدا و به هم بيربط به ديده بيايند هرچند هر دو با هم در فاصل? کوتاهي بستگي دارند به همان رويداد مهم و وسيع و يگانهيي که شد سازنده آيندهيي متفاوت از گذشته براي ايران و مردم ايران و همسايگانش، و براي کل وضع سياسي و صفآرائي اجتماعيِ جهاني. اين رويداد مليشدن، يا درستتر گفته شود ملي کردن صنعت نفت ايران بود که از روزهاي پاياني سال 1950 به تقويم عمومي مرسوم در دنيا، شکلپذيريش در صحن خود کشور ايران بود و نيروي اجرايش از هماهنگيِ بيسابقهيي که انگار يکيشدنِ خواست مردم ايران بود. هرچند که در اين اندکي شک وجود دارد که واقعاً و کاملاً و منحصراً چنين بوده باشد. ولي چنين يکيبودنِ خواست و انديش? يک ملت عملاً و شديداً پيدا شده بود و بسيار اثرگذار، و بهنوعي ماندگار هم شده بود و جا گرفته بود در جمع کوشش براي برقراري نظام جهانيِ ديگري.»
البته روايت گلستان از رويدادهاي مربوط به مليشدن صنعت نفت در کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» صرفاً ثبت مشاهدات و رويدادها نيست و گلستان در ميان شرح وقايع، تأملات انتقادي خود را نيز درباره بعضي موضوعات مربوط به آن دوره ميآورد؛ مثلاً جايي به حزب توده، که خود نيز مدتي در آن عضو بوده، گريز ميزند و به واکاوي و نقد عملکرد اين حزب ميپردازد.
موضوع اصلي کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» اما قضي? آمدن هيأت خلع يد به آبادان و مواجه? گلستان با آنها و بهويژه مواجهه با مهندس مهدي بازرگان است و نقد بعضي عملکردها و کارهاي او.
گلستان در کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» نه بهعنوان يک تاريخنگار، بلکه از چشم قصهنويسي حساس به جزئيات، به روايت آدمها و وقايع و برخوردها ميپردازد و جاهايي هم از آبادان دوران مليشدن صنعت نفت به آباداني گريز ميزند که ناصر خسرو قرنها پيش به آن سفر کرده بوده و در سفرنامهاش به اين جزيره و ديدار با عابدي تنها و منزوي در آن اشاره کرده بوده است.
کتاب «برخوردها در زمان? برخورد»، بعد از مقدم? گلستان، با ماجراي ديدار و گپزدن گلستان با ديلن تامس، شاعر مطرح اهل ولز، که در همان روزها به آبادان آمده بوده، آغاز ميشود. گلستان با ديلن تامس از شعر ميگويد و مخصوصاً از شعر حافظ.
بخشهاي بعدي کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» درباره قضاياي مربوط به مليشدن نفت است و آمدن هيأت خلع يد و مکالم? تلفني گلستان با مهندس بازرگان، که کسي را از حزب ايران نزد گلستان فرستاده است براي چاپ اعلاميهاي و گلستان از چاپ اعلاميه سر باز ميزند، و در نهايت ديدار گلستان و مهندس بازرگان در اتاق بازرگان و آنچه گلستان در اين ديدار ميبيند و درمييابد.
کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» در انتشارات بازتابنگار منتشر شده است.
درباره ابراهيم گلستان، نويسنده کتاب «برخوردها در زمان? برخورد»
سيد ابراهيم تقوي شيرازي، معروف به ابراهيم گلستان، متولد 1301، داستاننويس، فيلمساز، مقالهنويس، مترجم، روزنامهنگار و عکاس ايراني ساکن انگلستان است. او همسر فخري گلستان، از زنان پيشرو در فعاليت براي بهبود وضعيت کودکان خياباني در ايران و مترجم و سفالگر ايراني، و پدر ليلي گلستان، مترجم و گالريدار ايراني، و کاوه گلستان، عکاس ايراني، است.
پدر ابراهيم گلستان روزنامهنگار بود و در شيراز روزنامهاي به نام «گلستان» را منتشر ميکرد و همچنين در مجلس مؤسسان 1304، همان مجلسي که سلطنت را از قاجار به پهلوي انتقال داد، نماينده فارس بود. گلستان در خانوادهاي مترقي و پيشرو در شيراز رشد کرد. در سال 1320 به تهران آمد که حقوق بخواند اما خواندن حقوق در دانشکده حقوق دانشگاه تهران را نيمهکاره رها کرد. از همان جواني وارد کار سياسي شد و به حزب توده پيوست و در نشريات حزب توده مشغول به کار شد. بعدها از اين حزب جدا شد و بهطور مستمر به نويسندگي و فيلمسازي پرداخت.
گلستان نويسنده و فيلمسازيست با سبک و لحن خاص خود؛ قصهها و فيلمهاي او نشانگر ايناند که به کسي و جرياني باج نداده است و حتا در آن دسته از فيلمهايش که بهسفارش ساخته شدهاند حرف خود را بهنحوي در فيلم گنجانده و موضع خود را نشان داده و اعلام کرده است.
قصهها و فيلمهاي ابراهيم گلستان از آثار پيشرو زمان? خود به حساب ميآيند و شباهتي به جريان غالب قصهنويسي و فيلمسازي دوران خود ندارند.
فاصل? معنادار آثار گلستان از پسندِ زمانه از تکرو بودن او ميآيد و از نگاه انتقادياش به هرچيزي که بهعادت پذيرفته ميشود. اين نگاه انتقادي را در گفتههاي صريح و جنجالبرانگيز او درباره بعضي شخصيتهاي مشهور و محبوب نيز ميبينيم.
گلستان همچنين يکي از مستندسازان برجست? ايراني است. از آثار داستاني ابراهيم گلستان ميتوان به کتابهاي «مَدّ و مِه»، «جوي و ديوار و تشنه»، «شکار سايه» و «خروس»، از فيلمهاي مستندش ميتوان به «موج و مرجان و خارا» و «گنجينههاي گوهر»، از آثار غيرداستانياش ميتوان به «گفتهها»، «نامه به سيمين» و «مختار در روزگار» و از ترجمههايش ميتوان به «هکلبري فين» اشاره کرد.
گلستان همچنين ساخت دو فيلم داستاني «خشت و آينه» و «اسرار گنج دره جني» را در کارنام? هنرياش دارد.
از او دو کتاب مصاحبه نيز با عنوانهاي «نوشتن با دوربين: رو در رو با ابراهيم گلستان» و «از روزگار رفته: چهره به چهره با ابراهيم گلستان» منتشر شده که اولي گفتوگوي پرويز جاهد و دومي گفتوگوي حسن فياد با ابراهيم گلستان است. قاسم هاشمينژاد نيز گفتوگويي خواندني با گلستان انجام داده که اين گفتوگو در کتاب «گفتهها» چاپ شده است.
رتب? کتاب «برخوردها در زمان? برخورد» در گودريدز: 3.74 از 5.
