کتاب «سرگذشت اجتماعي لبآرايي در ايران» يکي از عناوين مجموعهي «سرگذشت اجتماعي اشيا در ايران» است که توسط نشر «اگر» و به کوشش سمانه کاظمي، روانه بازار نشر شده است. مجموعهاي بسيار خواندني با پرداختي کمنظير از اشيا. اين مجموعه براي اولينبار از منظري بسيار متفاوت تاريخ ايران را مورد بررسي قرار ميدهد. تلاش اصلي در اين مجموعه نشان دادن تاثير حضور اشيا گوناگون در تاريخ يک ملت است.
مروري بر کتاب «سرگذشت اجتماعي لبآرايي در ايران»
اشيا تاريخ مرموزي دارند. بررسي تاريخ اشيا اسرار پنهاني را از فرهنگ و عقايد مردم نمايان ميکند. سرعت بالاي زندگي در عصر تکنولوژي اين شگفتيها را به امري عادي بدل کرده است. کتاب سرگذشت اجتماعي لبآرايي در ايران، با نگاهي خاص و متفاوت تاريخ يکي از اشيا مهم و بسيار قديمي را مورد بررسي قرار داده است که به عنوان وسيلهاي براي آرايش صورت، تاريخ پر فراز و نشيبي را از سر گذرانده است.
رژ لب از متداولترين فرآوردههاي آرايشي است که دختران در سنين نوجواني يا کودکي به شکلهاي مختلف، تقريباً مجاز به استفاده از آن هستند. رژ لبهايي که به صورت برق لب است و حاوي رنگدانههاي کمي است، در کودکي وسيلهي بازي کودکان و رنگ دادن به لبهايشان است. حتي وسايل ديگري که براي دختران طراحي شدهاند هم شکلي شبيه به رژ لب دارند، مثلاً پاککن يا چسبهاي مخصوص کاغذ ـ به اصطلاح چسب ماتيکي ـ که کودکان براي درست کردن کاردستي از آن استفاده ميکنند، يا رنگ کردن لبها با مدادهاي قرمز يا گلبرگهاي گل رز، يا گاز گرفتن لب براي سرخ به نظر رسيدن و رنگ بخشيدن به لبها. اين جريان تا بزرگسالي دختران ادامه دارد تا در نهايت رژ لب خودش را در ظاهر زنانهشان جاي ميدهد به صورتي که اگر وقت کافي يا حوصلهي کافي براي آرايش کردن يا استفاده از لوازم آرايشي ديگر نداشته باشيم رژ لب تنها لوازم آرايشي است که ميتوان آن را به سهولت در زماني اندک استفاده کرد که ميتواند هم در نرم کردن لبها و هم در جلوه بخشيدن به چهره ـ به زناني که به اين کار تمايل دارند ـ کمک کند.
کتاب لبآرايي سه فصل دارد. فصل اول تاريخ لبآرايي در جغرافياي غير از ايران است. اولين استفاده از رژ لب يا رنگ زدن به لب از ملکه سومري در سلسلهي اور برميگردد. فرهنگ استفاده از رژ لب به مصريان در حال رشد رسيد. مصريان باستان احتمالاً اولين کساني بودند که جايگاه اجتماعي خود را در جامعه با آرايش بدنِ خودشان تعريف ميکردند. آنها از رژ لب براي نشان دادن وضعيت اجتماعيشان استفاده ميکردند. در آنجا استفاده از رژ لب به جاي اينکه نشاندهندهي جنسيت باشد نشاندهنده وضعيت اجتماعي بود. زنان و مردان مصري آرايش صورت را بخشي از کارهاي روزانهي خود ميدانستند و حتي اکثرشان دستياران آرايشي داشتند. چشمها اهميت فرهنگي بيشتري داشت و عمدهي توجه به چشمها معطوف بود، اما لبها به رنگ اخرايي رنگآميزي ميشد. در ادامه با افول مصريان و با رشد فرهنگ يوناني مناسبت رژ لب حالت پر ابهامي به خود گرفت. از نظر اجتماعي-فرهنگي رنگ زدن لب به روسپيان برميگشت اما با اوجگيري قدرت در امپراتوري رم رژ لب نمايندگي طبقهي اجتماعي را بر عهده داشت نه جنسيت را.
انتقادات مذهبي نيز در مورد رژ لب وجود داشت، در انگلستان، زني که آرايش ميکرد تجسمي از شيطان بود؛ چون تغيير چهره نوعي به چالش کشيدن خدا به حساب ميآمد.
فصل دوم لب آرايي در ايران، در مورد تاريخ رژ لب در جغرافياي ايران است. يافتههاي باستانشناسي از غارهاي متعددي همچون غار کمربند، غار هوتو در مازندران و غار بيستون در کرمانشاه که به حدود ?? هزار سال قبل برميگردند، نشان ميدهند که زنان و مردان از استخوانها و دندانهاي حيوانات شکار شده و حتي سنگهاي رنگي براي زيبا کردن خود استفاده ميکردند. بنابراين باقيماندههاي شاخ حيوانات و سنگهاي رنگي و پوستها و صدفها نشان از مواد آرايشي انسان نخستين در ايران دارند. در غارهاي اين منطقه، که اولين محل اسکان مردم شکارچي در اواخر عصر يخبندان بود و ابزار جنگي رواج داشت، علاوه بر ابزار سنگي قلابيشکل، خنجر، خُردکنهاي پهن، سنگهاي آسياب و غيره، چندين قطعه سنگ هماتيت نيز کشف شده که رنگ قرمز از آنها استخراج شده است. به احتمال زياد، اين رنگ براي نقاشي صورت و بدن زن استفاده ميشده است.
فصل سوم بررسي توليد صنعتي رژ لب است. رژ لب يکي از محصولات آرايشي است که با اينکه مراحل پيشرفت را طي کرده، اما اصول اوليهي خودش را در توليد تا حدودي حفظ نموده است. از زماني که با رنگدانهي توت و مواد طبيعي لبها رنگ ميشده تا تنوع تجاري امروز، اصول توليد فرق چنداني نکرده است. فرايند ساخت رژ لب پيچيده نيست. فرايند توليد آن را اين مراحل شکل ميدهد: ذوب کردن و ترکيب کردن مواد، ريختن ترکيب حاصل در لوله و بستهبندي محصول براي فروش. نکته اينکه چون ميتوان مواد ترکيبي را در جايي انبار کرد، نيازي نيست که مراحل ذوب و ترکيب و ريختن در لوله همزمان باشد. حتي رژ لب طبيعي هم که با چغندر قند و روغنهاي طبيعي ساخته ميشود، امروزه در ميان برخي افراد طرفدار دارد.
برشي از کتاب سرگذشت اجتماعي لبآرايي در ايران:
از اولين آرايش زنان و مردان در تاريخ سالهاي زيادي گذشته، تا آنجا که حتي شايد نتوان با قطعيت تاريخ مشخصي را نشان داد و گفت که از اين تاريخ انسانها شروع به رنگ کردن صورت يا بدنشان کردهاند. اما خب، با فيلمها و کتابهايي که تا امروز چاپ شده يا پخش شده، همه بر اين موضوع توافق داريم که اجداد ما در گذشتهي دور پيشامدرن، دوران سنگ و آتش و شکار، صورت و بدن خود را بنا به شرايط يا رسم و رسوم جغرافيا يا قبيلهاي که در آن زندگي ميکردند رنگ ميکردند. حالا در اين ميان رنگ کردن لب از چه تاريخي آغاز شده؟ کسي تا به امروز تاريخ قطعي و مشخصي نگفته است اما با کاوش باستانشناسان و مکتوبات و مصورات به جامانده از دورههاي تاريخي ميتوان اطلاعاتي به دست آورد و حدسهايي زد.
انسانها نياز داشتند ميان خود و ديگران تمايز برقرار کنند. ابزارهايي هم که در دست داشتند، لباس، کفش، جواهرات و لوازم آرايشي بود. اين ابزارها به انسان در تمايز گذاشتن ميان خود و ديگري کمک ميکردند. در ميان همهي اين ابزارها، رژ لب يا رنگ کردن لبها يکي از راههاي متداول و مورد توجه بود. شکارچيان پوست خودشان را رنگآميزي ميکردند تا با محيط پيرامون خود همرنگ شوند. کاهنان و دستيارانشان خود را براي احترام به خدايان و عقايدشان تزئين ميکردند. جوانها نيز براي زيبا به نظر رسيدن در نگاه جنس مخالف چنين کاري انجام ميدادند.
در مورد نويسنده کتاب «سرگذشت اجتماعي لبآرايي در ايران»
سمانه کاظمي نويسنده ايراني متولد ???? است. از ترجمههاي وي ميتوان به کتاب «هنر رهايي از رنج، نشر ترنگ» اشاره کرد.
