طرح ها و نقش های ایرانی - از دوران پیش از تاریخ تا پایان دوره ی ساسانی

کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني» تأليف محمدرضا رياضي
گشتي در تاريخ ايران باستان از مسيرِ طرح و نقش و تصوير. کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني، از دوران پيش از تاريخ تا پايان دوره‌ي ساساني» تأليف محمدرضا رياضي، شناختنامه‌اي تصويري از تاريخ و فرهنگ و جامعه و جهان‌بيني ايران باستان و تصويري از زيست و ذهنيت مردم آن روزگار و روايتي از دوره‌اي طولاني از تاريخ شکل‌گيري و تحول و تکوين و تکامل هنر ايراني است.
در کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني» مردمِ ادوارِ گوناگون ايران باستان، گويي به زبان تصوير با ما سخن مي‌گويند و فرهنگ و باورها و جهان‌بيني و سبک زندگي خود را از طريق تصاوير و نقوش و طرح‌هايي که از خود به جا گذاشته‌اند به ما معرفي مي‌کنند و توضيحاتي که در کنار اين تصاوير و مرتبط با آن‌ها در کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني» آمده است، دانش تصويري ما را از تاريخ و هنر ايران باستان کامل‌تر مي‌کند.
کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني» منبعي‌ست که هم هنرمندان و ديزاينرها را به کار مي‌آيد و به آن‌ها کمک مي‌کند که در کارهاي خلاقان? خود از عناصر بصري ايراني کهن و هنر ايرانيان اعصار بسيار قديم ايده بگيرند و آن‌ها را مدرن و امروزي کنند و هم اطلاعاتي ارزشمند دربار? تاريخ و هنر و فرهنگ و جامع? ايران باستان در اختيار پژوهشگران اين عرصه مي‌گذارد.

مروري بر کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني»
آن‌چه محمدرضا رياضي در کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني» فراهم آورده است، منتخبي‌ست از طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني‌اي که از دوره‌هاي مختلف، از دور? پيش از تاريخ و عصر نوسنگي و مس‌سنگي تا دور? تاريخي ايران باستان، به جا مانده و به دست ما رسيده است.
نويسنده در کنار طرح‌ها و نقش‌هايي که در کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني» به نمايش گذاشته است، دربار? هر دوره‌اي که طرح‌هاي و نقش‌هاي هر بخش از اين کتاب مرتبط با آن است توضيحاتي ارائه داده است تا مخاطبان کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني» بهتر بتوانند معنا و مفهوم طرح‌ها و نقش‌هاي منتشرشده در اين کتاب را درک کنند و آن‌ها را در چشم‌اندازي تاريخي و فرهنگي و مردم‌شناختي و جامعه‌شناختي و جغرافيايي ببينند.
کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني» از مقدمه، پيش‌گفتار و شش فصل تشکيل شده است. فصل‌هاي شش‌گان? کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني» عبارتند از: «دوران پيش از تاريخ: نوسنگي و مس‌سنگي (3500 – 6000 پ‌م)»، «دوره‌ي آغاز نگارش و آغازايلامي (2700 – 3500 پ‌م)»، «طرح‌ها و نقش‌هاي دوره‌ي ايلام (550 – 2700 پ‌م)»، «دوره‌ي مفرغ در جنوب شرق ايران (حدود 1500 – 3500 پ‌م)»، «دوره‌ي آغاز تاريخي ايران: عصر آهن 1 و 2 (800 – 1450 پ‌م)» و «طرح‌ها و نقش‌هاي دوران تاريخي (657 م – 674 پ‌م)».
در بخشي از مقدم? کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني» مي‌خوانيد: «اگرچه شمار آثار يادماني بزرگ (معماري) در ايران نسبت به تاريخ طولاني اين سرزمين اندک‌اند، آثار فرهنگي کوچک منقول که از نظر هنري گيرا و ارزشمندند بسيارند. فراواني خاک رس، ماسه، سنگ آهک، سنگ گچ، معادن مس، آهن، نقره، طلا و... در بيش‌تر نواحي ايران، در زمان‌هاي گوناگون سبب توسعه‌ي فنون سفالگري، فلزکاري، گچ‌بُري، آثار لعاب‌دار و... شده است. براي مثال، سفالگران پيش از تاريخ، طرح و نقش را در حکم رسانه‌اي براي بيان ايده‌ها و باورهاي خود به کار مي‌گرفتند و هدف آن‌ها صرفاً ارائه‌ي صورت مادي آن‌ها نبود.
اما کدام ويژگي موجب مي‌شود طرح يا نقشي ايراني دانسته شود. در اين موارد پاسخ دشوار است. يادآوري اين نکته لازم است که ويژگي‌هايي که ايراني به شمار مي‌آيند کم‌وبيش در فرهنگ‌هاي مجاور يا خويشاوند هم ديده مي‌شوند. اين ويژگي‌ها در دوره‌هاي پيش از تاريخ، آغازايلامي، ايلامي، دوره‌ي مفرغ، آهن و دوران تاريخي ايران ديده مي‌شوند. مثلاً شکل و نقش سفالينه و پيکرک‌هاي بين‌النهرين، سوريه، آسياي مرکزي، آسياي صغير و ايران چندان تفاوتي با هم ندارند، همين ويژگي‌ها در ظروف سفالي ايران، سوريه، مصر، بين‌النهرين، افغانستان تا آسياي مرکزي نيز به چشم مي‌خورد. جز اين‌که در ايران آفرينش و تنوع موضوعات و مضامين بيش‌تر بوده و تداوم سبک و شيوه‌ي معيّني در دست‌آفريده‌ها ديده مي‌شود. اما با آن‌که ايران از فرهنگ‌هايي که با آن‌ها تماس داشته آزادانه وام گرفته، اين وام‌گيري هرگز تفکر، ذوق و سليقه‌ي ايراني را محدود نکرده و اصالت آن را از ميان نبرده است. جنبه‌ي تزييني ويژگيِ متمايز و برجسته‌ي طراحي و هنر ايراني نسبت به نظام‌هاي طراحي سرزمين‌هاي پيراموني است. وضوح، دقت، ظرافت، آرايش منظم و موزون، کاربرد و دقت استادانه در همه‌ي مراحل هنر ايراني موهبتي طبيعي به نظر مي‌آيد، که بر اثر استعداد جان تازه‌اي مي‌گيرد و توانايي در ابداع و آفريدن اشکال اصيل، گيرا و گويا مدام خود را تجديد مي‌کند. در هنر ايراني نوعي عشق برانگيزاننده، و حتي گزافه‌آميز، براي پروراندن و شکوه بخشيدن به اشکال و پرهيز از دل‌گيري و تيرگي يا آشفتگي موج مي‌زند. آن‌چه در ادوار هنر ايراني رعايت شده است، علاقه به نمادها و نشانه‌ها به صورت ايما و اشاره است. پديدآورندگان ايراني آثار هنري غالباً گم‌نام‌اند. آن‌ها با فروتني در جهت تازگي و ابداع آگاهانه تلاش کرده‌اند. زندگي‌شان جدا از زندگي توده‌ي مردم نبوده و هر فرد هنروري در قبال صنعت و کارش سخت متعهد بوده است. به همين خاطر گم‌نامي و فروتني خصلت‌ اجتماعي و بارز طراحان ايراني است. طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني را بايد در چارچوب معيارهاي اجتماعي هر بازه‌ي زماني درک کرد و به زبان حال تعبير و تفسير کرد.»
کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني، از دوران پيش از تاريخ تا پايان دوره‌ي ساساني» در نشر گيلگمش، ناشر کتاب‌هاي هنر خانواد? فرهنگي چشمه، منتشر شده است.

دربار? محمدرضا رياضي، مؤلف کتاب «طرح‌ها و نقش‌هاي ايراني»
محمدرضا رياضي، متولد 1331، استاد دانشگاه، پژوهشگر و مورخ ايراني است. او پژوهشگر و مورخ هنر و معماري ايران است. رياضي کار در کتابخان? موز? ملي، بين سال‌هاي 1359 تا 1384، را نيز در کارنام? کاري خود دارد.
از آثار محمدرضا رياضي مي‌توان به کتاب «کاشي‌کاري قاجاري» اشاره کرد.